name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Eppie Dam: De aap foar de bokkewein

in tocht troch de tiid yn 315 dagen

Roman Jaworski - Fers2 3.5, 12 maart 2017

 

 

Doe’t ik foar it earst de poëzijbondel De aap foar de bokkewein fan Eppie Dam iepensloech, waard ik fuortendaliks magysk meilutsen yn ’e beweging fan de foarfallen dêryn. Yn it jier 2016 (yn de Sineeske kultuer it jier fan de Aap) foel der foar de dichter mei wissens in protte te rymjen, sels oer foarfallen dy’t net sa maklik te rymjen wiene. Om’t ik fan natuere in soad fan ynderlike reizen hâld, seach ik (al wie dat inkeld yn myn ferbylding) de spannende swalkerstocht mei de bokkewein troch de belibbingswrâld fan ’e dichter, dy’t mar leafst fan 1 jannewaris oant 10 novimber duorje soe.

 

De aap, foar de bokkewein spand, seach my ûngeduldich oan… Geane jo mei? Ik stapte yn om op wei te gean. Wêr’t it hinne gean soe en wêr’t it einigje soe, wist ik op dat stuit noch net. It foel te hoopjen dat de aap in idee hie. Dat ús in soad te wachtsjen stie, wie wol dúdlik. De bokkewein soe by 75 poëtyske tablo’s lâns fiere dy’t op ferskate plakken leine, ik soe persoanen moetsje, ferstoarnen betinke, situaasjes meimeitsje. Ik soe konfrontearre wurde mei allerhanne minsklike dilemma’s, my verwûnderje, huverje, laitsje, skrieme.

 

Ik luts oan de leie, de aap sette willich mar ek ûngeduerich syn earste stappen. Koe ik der gerêst op wêze? Eartiids luts in grize sik de bokkewein, in bist dat sjende wiis wurden wie en dêrom blyn it paad wist.

 

Jannewaris: It begjin fan de tocht ferrint frij rêstich. De aap moat sa’t it liket noch wenne oan zijn rol fan lûkdier. Nei in ynlieding mei it gebrûklike kloklieden, dat de komst fan it nije jier ynseiniget en ‘wat sil it jier ús bringe?’, wurdt de wein fierder lutsen troch it byldzjend beskreaune Fryske lânskip. Dat yn de bondel ek yn de seizoenen dernei wat pynlik wintersk hâlde sil, stil en útklaaid as de ferneamde Fryske greiden yn ’e maityd en hertsje simmer ûnderwilens wurden binne.

 

It is febrewaris. Ut in âlde deidream wei wurd ik ynienen wekker. Leafst tsien útinoarrinnende tablo’s lizze op de rûte. In boeiend en tagelyk wrang ferskaat: ‘Asyl ticht bij De Syl’, ‘Flecht boppe it sintrum’, ‘Roas’, ‘De Wite Sânmotor sprekt’…, mar wy belibje hjir ek Falentynsdei en it ‘nije’ karnaval anno 2016, dêr’t it donkere skaad fan de politike situaasje dúdlik by oanwêzich is. Fierder, fierder! De aap fjouweret (hooplik fergaloppearret er him net), de bokkewein kreaket, it dûzelt my fan alle yndrukken, oant lang om let de bokkewein rêst fynt by it ‘Monumint mei klimmende iel’. Ik moat tajaan, in ûnwisse rêst, no’t der definityf in ein kaam oan in winkelkeatling dy’t minsken ea hâldfêst joech. De kalinder wiist hjoed 23 febrewaris oan, efkes útblaze.

 

Maart. Dy moanne sil ik de nedige besinning ûnderfine, earst mei in ‘Ritueel’ (‘Yn Seelân waskje minsken de sielen yn see’), dan fia ‘Boppe de skamte’ en ‘Metro’ (in yslike ferwizing nei Brussel), oant en mei it stilstean by de dea fan Johan Cruijff:

Hij stie noch lang mei 2-0 foar,

mar Dea omspile op syn deast

de kening fan de iepen doar.

Als je gepoort wordt scoor dan eerst.

Ik ferlit de moanne maart yn in plechtige en drôve stimming. In stille wike, hjir en dêr bespeur ik in oprjochte trien.

 

En dan is it april, 1 april! The Fool’s Day. Dochs iepenet de dichter 1 april mei de foar ús hoopfolle winsk: ‘hjoed wint it tinken’, mar de stimming slacht ringen om. De bokkewein lûkt by persoanen lâns lykas Wim Brands, Joost Zwagerman en Jikke Tamminga. Dêrnei it net winske want iensidige ‘guozzeparadys’, de nea begrepen faux pas fan “moraalpake” Freek de Jonge en de trageedzje fan de dea fan Karin de Jong…

 

Dêrnei komt de moanne maaie en dêrnei juny mei syn tolve mear as rike tablo’s, dy’t in midspunt yn it gehiel foarmje. July, augustus, septimber, oktober… wurden mankearje om dit allegearre te beskriuwen, sels al soe ik allinne mar in yndruk jaan. Sa’n enoarme rykdom en dan fette yn sokke byldmoaie wurden en rimen! Soe ik by de yntime bekentenissen fan ’e dichter him net better sels oan it wurd litte kinne? Dat sprekt dochs fansels? Ik stean hjir foar in ûnmooglike beslissing: sil ik alles wat ik meimeitsje beskriuwe of just net?

 

Oer poëzij moatte jo net analytysk of akademysk skriuwe wolle. Poëzij moatte jo belibje, fiele, priuwe, jo oer ferwûnderje, der gedachten yn ûntdekke, alle dagen opnij. Poëzij sprekt foar himsels. Ik ha yn earste instânsje besocht om hjir myn persoanlike ympresjes te ferwurdzjen, mar no’t de oanset jûn is, twivelje ik oft ik op dizze manier fierder gean moat; ik wol de rêst leaver oan ’e ferbylding fan de oare lêzer oerlitte, himsels op de bokkewein sette. Kom der ek by, sko oan, ûndergean en belibje! Mar hâld de rjochting yn ’e rekken.

 

Fassinearre troch de frekwinsje yn it ûntstean fan de gedichten, haw ik dy yn de appendiks op in rige set. It ‘getalgeheim’ fan de dichter? Foar minsken mei in bytsje numerologyske kennis falt dêr in protte te ûntdekken. Fierder haw ik foar de twadde lêsslach betocht om de gedichten fan dizze bondel (op ’e nij) te lêzen op de dei en moanne fan har ûntstean. In bysûndere ûnderfining en perfoarst in oanrieder foar dejinge dy’t De aap foar de bokkewein as in lange, ynderlike reis belibje wol. Jo sette gewoan de data yn ’e aginda. Nim der de tiid foar en lit de poëzij rêstich ta jo yngean. Lit ek jo gedachten gean oer doe en no, spegelje de ynhâld oan josels, genietsje fan de magy en de krêft fan it skreaune wurd.

 

Goed, oant safier de nedige en faaks nuttige ynterrupsje. Grif sille der no ûnder ús lêzers wêze dy’t ûngeduldich witte wolle hoe’t de tocht yn ’e bokkewein ôfrûn is, wannear en wêr. Mei ik in tipke fan de wale optille? Toe dan mar. De tocht einiget op tongersdei 10 novimber 2016 yn Balk mei it stilstean by de dea fan Johan Huisman (1962-2016), en dêrby nimt de dichter de rol fan blomskikker fan de ferstoarne oer en biedt dy ‘in fjildboeket fan taal’ oan. It is in oandwaanlik ein mei tal fan djipsinnige gedachten, ien fan myn favorite gedichten út dizze bondel. In floeiend gondelritme (Johan wie ek in gondelbouwer) is hjir op de eftergrûn dúdlik te fielen, tegearre mei de mystike, hast mytologyske sfear fan de lêste tocht.

 

Acta fabula est. Als postludium lit de dichter de romte tusken 11 november en 31 desimber foar ús iepen. Is dat romte foar refleksje fan ’e lêzer? By my ropt dat ûnferwachte ein assosjaasjes op mei it lot fan it minsklik libben, dêr’t wy gjin inkelde grip by hawwe op de lingte fan ús dagen. Oh destino crudele? Wie dat wat de dichter hjir bedoelde? Ik wit it net, ‘it witten’ deadet yn de poëzij alle ferbylding. Sykje, prakkesearje, ûntdekke, fantasearje is hjir mear op zijn plak. Miskien hie de dichter, nei’t er 315 dagen mei ús mei-inoar trochbrocht hie, gewoan ferlet om efkes allinne te wêzen. Ek dichters binne minsken fan fleis en bloed. Sels de bluisterige, net te bedimjen aap wie wurch nei safolle dagen.

 

Ik ferlit de gedichtebondel yn iepenheid en ferwûndering sa’t ik deryn kommen bin. As lêzer wol ik de dichter hjir betankje foar al it moais dat er mei ús diele woe.

 

En hoe sil it fierder gean? De wrâld sil trochdraaien bliuwe mei alle skepsels derop, grut, lyts, libben en dea. In omnibus omnia. Dat is ús lot.

 

 

Appendiks

Hjirûnder in nuttich kalindarium foar de nigethawwers fan reis- en lêsskema’s, gronology, nûmerology, kroniken, menu’s, oersjoggen ensafuorthinne. En om’t titels fan gedichten faak al de heale bondel iepenbierje.

 

01-01: Klokslach

20-01: Jannewaris griist ús oan

06-02: Asyl ticht bij De Syl

07-02: Flecht boppe it sintrum

07-02: Roas

08-02: De aap foar de bokkewein

09-02: It nije karnaval

14-02: Tiid foar Falentyn

15-02: Wêr hellet de maitiid it wei?

15-02: In hynstehals beklopje

16-02: De Wite Sânmotor sprekt

23-02: Monumint mei klimmende iel

03-03: Ritueel

15-03: Boppe de skamte

22-03: Metro

24-03: Stille wike

01-04: Hjoed wint it tinken

04-04: Boeken sûnder Brands

10-04: In frou neamd Jikke

11-04: Wekker Nederlân, wakker Fryslân

18-04: Fan it geloof

19-04: Windsurfing soul

02-05: WK kaugomballen yn it Shakespearejier

12-05: Wylst it poadium ferdraachlik is

15-05: Prûketiid

16-05: Ik bou no’t alles falt

20-05: Deade snoek mei blinker

23-05: Ik wie oait twa

24-05: Yn tiid fan ferheging

30-05: Wat Madje dachde

01-06: Pypskoft op moandeitemoarn

06-06: Do hiest foar ’t selde wêze kind

08-06: Wie hemelt hier de aarde

11-06: Boadskiprinner yn ’e sinne

12-06: God seit sels dat er net bestiet

13-06: It fleanen pleatst foar grutte riedsels

14-06: Dûnsje mei Sint Vitus

16-06: Gelukkeg met n knau

18-06: Jûn ha wij yn Idzegea

22-06: Mei drûge eagen

26-06: Tink om ’e hun

30-06: Bij in debút dat der altyd west hat

01-07: Unnut tiid

05-07: Jorwert wol gjin weinen

12-07: Utsjoch mei mangelbeamke en read-witte stok

13-07: Ofsnijd

15-07: 37 km roulint oer it trajekt fan de 13e etappe

19-07: Boar

25-07: Asto stilstiest rinsto hurder

27-07: De nacht is ek wat wurdich

08-08: Op fakânsje in spûkstêd oandwaan

09-08: Boppe wetter

11-08: Dagen fan augustus

15-08: In toanbyld sjocht yn myldens nei it spul

20-08: Tiisdei, 20 augustus 2019

21-08: Fryslân! De wrâld!

22-08: Mei in mûlharp oan ’e himeldoar

04-09: Mark docht jûn syn dingen

08-09: In dichter sa fertsjustermoane

14-09: Mei 30º de lof fan septimber

15-09: Ik gean mei suver neat op bêd

16-09: Do silst op ierde

17-09: Op freedtemiddei noch gau 100 euro fertsjinje

22-09: De straf fan literêre prizen

28-09: Lyts kûgeltsje ljocht

02-10: Prakkesearjend oer myn 9 talen

04-10: Animal farm ‘Franciscus’

11-10: Noch strykt in stjer de hân

18-10: Sûnder hokjesgeast nei Grins

19-10: En doe it siikmeitsjend Frysk

23-10: Myn eigen lytse Messe

24-10: Ik fiel de brune eagen

28-10: Poëzy kin noait sûnder míj gean

01-11: Doe wie ’t al wer novimber

10-11: Lêste wurden foar yn blomskikker