name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Foaropwurd

Folksliteratuer

image Fers2

 

 

Doe’t ik der noch wenne praten se mei in protte wurdear­ring oer Waling Dykstra,” seit ús mem/skoanmem. Bedoeld is Sint Anne, ’40-’60 en de minsken mei wa’t it ta in petear oer keunst kaam, famylje en goeie freonen. Hja wiene meast minsken sûnder oplieding, mar de skieding tusken de lêzers en net-lêzers foel wierskynlik net gear mei de skieding tusken heech- en leechoplaat. Wy nimme oan dat bern fan net-lêzende âlden sels net lêze en wa wit hat dat altyd sa west, mar it is lestich om dêr ûndersyk nei te dwaan.Jessica E. Moyer, ‘“Teens today don’t read books anymore”: A study of differences in interest and comprehension based on reading modalities: Part 1, Introduction and methodology’, Journal of Research on Libraries and Young Adults, 2 novimber 2010 <http://www.yalsa.ala.org/jrlya/2010/11/teens-today-dont-read-books-anymore-a-study-of-differences-in-interest-and-comprehension-based-on-reading-modalities-part-1-introduction-and-methodology/> [krigen 2 jannewaris 2017]. Cf. Herbert Gans, Popular culture and high culture: An analysis and evaluation of taste (New York 1999) 7: hege en lege kultuer is ferbûn oan opliedingsklasse. Wat wy wol witte is dat yn it húshâlden fan pake flink lêzen waard. Pake fette de joadske libbensetyk fan ivich lernen op as libbenslot dêr’t dochs gjin ûntsnappen oan wie (en Sartre fûn er in sûch; dat god dea wêze soe makke ommers neat út salang’t jo jo yn it foarste plak mei minsken rêde moasten). Syn sibben tochten dêr krektsa oer. Hja liezen Nederlânsk, Frysk en Waling Dykstra. En sa’t it liket hat it “wûnderbaarlike leechlizzen fan Waling Dykstra”, dat Douwe Kalma en benammen Eeltsje Boates Folkertsma fan 1915 ôf as har spirituele taak seagen it Bilt net berikt, alteast net foar 1960. Hoe sit dat dan?

“Sjenrestikjes,” seit de Tresoar-literatuer­befoarderer. Oft er dat seit as privee­persoan of as oerheidsaktor witte wy net, mar wol dúdlik is dat sprekker net klassifisearret mar in kwaliteits­oardiel jout, ien dy’t yn de hjoeddeiske grafyske werjefte delkomt op in heale stjer. Hy doelt op it wurk fan dichter Marten Bakker, dus de fraach is: hoe kin it dat it dy in heale stjer krijt ek al is syn wurk folslein ûnbekend? Bestiet der in a priori skiedsline tusken te befoarderjen Fryske literatuer en om ’e deale net te befoarderjen Fryske literatuer, in skiftsjen dat styl, artistisiteit en kontekst fan ûntstean en ûntfangst bûten beskôging litte kin? Lykas guon útlannen dêr’t wy Fryslân moreel fier boppe stelle skiedslinen hawwe dy’t etysk en polityk fan aard binne?

Literêr tydskrift Ensafh hat in spesjaalnûmer oer de Swabyske, swiersettige, natuerminnende iernjoggentjinde-ieuske dichter Hölderlin. “Wêrom Hölderlin?” wol de haadreakteur útlizze. Mar al de earste reden ûntmoediget it fierder lêzen: “Klabund [de Dútske skriuwer Alfred Henschke] set Hölderlin del as in minske.” Aha. De njoggentjinde-ieuske produsint fan folkspoëzij—want seach Hölderlin it dichtsjen net as de tradysje fan de gewoane minske, stelde er net mei syn biedwurd “Reim ist alles” de orale foarm fier foar de djippe ynhâld, en stribbe er net de ferbining fan de minske mei de natuer nei, lykas Marten Bakker—dat dy troch in romantyske dichter dy’t himsels staljout as swalker en jong dea giet, Klabund, oantsjut wurdt as minske, makket dat him wurdich om in spesjaalnûmer te krijen?

Folksliteratuer omfettet alle myten, leginden, epyk, fabels en folksferhalen dy’t fan generaasje op generaasje oerbrocht binne mei de mûle en dêr’t de ‘auteurs’ fan gewoanlik ûnbekend binne of net op it spoar te kommen. Mar de term folksliteratuer kin goed brûkt wurde foar teksten dy’t eigenskippen fan proaza of poëzy hawwe en ta de tradysje fan de gewoane minsken hearre, krekt oarsom as by de dominante literêre ferearing fan teksten. Uteinlik giet it om hege foar lege literatuer oer. Dat ûnderskied is nij. De komeedzjes en trageedzjes fan Shakespeare wiene noch heech en leech tagelyk.

Meastal wurdt dichter en kritikus Matthew Arnold neamd as de ûntdekker fan de ‘great divide’. Yn it Ingelân fan Arnold syn tiid, healwei njoggentjinde ieu, wiene de klasseferskillen kolossaal. De ekonomyske klassen libben yn ferskillende wrâlden. Hege keunst wie it privileezje fan de aristokrasy. Rike adel, de tsjerke en wol­farrende grutgrûneigners koene opdrachten jaan foar skilderijen en symfonyen en arbeiders hiene der neat oan om foarm boppe funksje te wurdearjen. Net inkeld sjocht Arnold dat om him hinne; om’t it sa is, moat it neffens him ek sa wêze. Syn teory tsjinnet om de privileezjes yn privilezjearre stân te hâlden. Want de waaksende bourgeoisy wûn hurd oan macht. Sa’t it liket ûntefreden stelt Arnold fêst: “[Culture] seeks to do away with classes.”Matthew Arnold, Culture and anarchy: An essay in political and social criticism (Londen 1869) 49. As de nije middenklasse himsels Gryksk oanleart moat de elite him op in oare manier distansjearje:

The culture which is supposed to plume itself on a smattering of Greek and Latin is a culture which is begotten by nothing so intellectual as curiosity; it is valued either out of sheer vanity and ignorance, or else as an engine of social and class distinction, separating its holder, like a badge or title, from other people who have not got it. No serious man would call this culture, or attach any value to it, as culture, at all.Matthew Arnold, Culture and anarchy: An essay in political and social criticism (Londen 1869) 5.

Mar Arnold syn teory wie min. Ut syn beskriuwing fan kultuer blykt in krap Eurosintrisme en nearne definiearret er hege en lege kultuer, sadat it ferskil tusken hege en lege kultuer gearfalt mei klasseferskil. Mar klasse noch populariteit sizze wat oer de eigenskippen en de wearde fan keunst. Hûndert jier letter wie Arnold yn Europa wer fergetten. De filosoof Gramsci seach de heech-leechskieding as in ynstrumint foar sosjale kontrôle en Benjamin liet de wearde sjen fan yndustrieel reprodusearre (massa-)keunst.

Dichter T.S. Eliot, konservatyf, antymodernistysk en mei in ideée fixe fan skiednis en literêre tradysjes, liet, om de Europeeske beskaving dy’t de heechste yn de wrâld wêze soe en om yn in nauwer ferbân te stean mei de Grykske en Latynske klassiken, syn Amerikaanske boargerskip fleane en waard Ingelsman. Mar just Eliot soe him ynsette foar dekanonisearring. Hy beskôge hege en lege kultuer as ûnmisbere oanfoljende dielen fan de kultuer fan in groep:

a common culture, though this common culture is only actual in diverse local manifestations, so we must aspire to a common world culture, which will yet not diminish the particularity of the constituent parts.T.S. Eliot, ‘Notes towards the definition of culture’, yn: idem, Christianity and culture (San Diego / New York / Londen 1960) 79-202, 136.

Efkes letter soe it postmodernisme taslaan yn Ingelân; it soe de line tusken heech en leech útfeie en de kanon ûntploffe litte. Mar yn syn essee dat socht om needsaaklike betingsten, “in the absence of which no higher culture can be expected”,T.S. Eliot, ‘Notes towards the definition of culture’, yn: idem, Christianity and culture (San Diego / New York / Londen 1960) 79-202, 91. sei Eliot ek dat de egalitaristen net sasear kultureel demokratisearje of emansipearje wolle as wol de kulturele losse eintsjes ôfsnije. Op it mêd fan it ferksil tusken lokale en nasjonale kulturen warskôge er tsjin foarmen fan sintralisearjend nasjonalisme dat in ein makket oan lokale kulturen troch elkenien ien standerdisearre kultuer op te lizzen,T.S. Eliot, ‘Notes towards the definition of culture’, yn: idem, Christianity and culture (San Diego / New York / Londen 1960) 79-202, 123-140. wat lykas by egalitêrpopulistysk belied delkomt op in prokrusteaansk lykmeitsjen.

Neffens de ynfloedrike njoggentjinde-ieuske filosoof Ernest Renan wie de hege kultuer hielendal ferbûn mei de polityk en ideology fan it nasjonalisme, as needsaaklik ûnderdiel fan in sûne nasjonale identiteit. Jelle Krol hat it net opskreaun, dat wy ha him ris frege oft Douwe Kalma no sa unyk wie. Wie it net earder regel as útsûndering dat har emansipearjende etnyske groepen har beskaving, somtiden mei hurde hân, ferheften en de folkske uteringen ôfswarden? Krol sei dat dat geregeld harde. Wy ha doe mar net frege wêrom’t guon ‘lege kultueren’ deryn slagje om harsels om te setten yn in hege kultuer en wêrom oare net.

De Grykske nasjonalist Eleftherios Venizelos bepleite kulturele ferheffing. Douglas Hyde, de Ierske Kalma, “expected Irish to serve as a motor for the cultural elevation of the nation, and cultural elevation to create an inclusive Irish nation”, in ûnôfhinklikenien fansels.Márta Pintér, ‘Irish nation but which language? Cultural and linguistic nationalism in late nineteenth-century Ireland’, Acta Universitatis Sapientiae, Philologica, 2:1 (2010) 5-12, 11. It tilt op fan de foarbylden. Globaal kin men dit sizze. As in beskate groep sjoen wurdt, troch oaren of himsels, as de yntellek­tuele elite fan in naasje, mar strikt nommen is der gjin naasje en de minsken dy’t op it grûngebiet berne binne, wenje, de taal derfan sprekke en dêrom ûndersteld wurde om de naasje te foarmjen, hawwe absolút gjin nasjonaal besef en op syn heechst in profyl-B-taalbehearsking om’t ideeën fan soevereiniteit hielendal net op te tinken binne yn dy tiid en op dat plak, dan kin de prioriteit net politike ûnôfhinklikens wêze—dan is de earste soarch yntellek­tuele en kulturele ferheffing. Yn dat gefal hat, empirysk sjoen, filosoof Ernest Gellner gewoan gelyk: “[N]ationalism is, essentially, the general imposition of a high culture on society”Ernest Gellner, Nations and nationalism, 2e print. (Ithaca, NY 2008) 56.

In effekt fan dy ‘algemiene twang op ’e ‘mienskip’ is de feroardieling ta in beheinde Frysksinnige kultuer mei reduksjo­nis­tykse en simplistyske fisys op wat keunst feitlik is. Sa seit in besprekker oer de sammelbondel fan Marten Bakker: “Het is jammer dat [de gearstaller en ynlieder] voor deze redelijk unieke uitgave niet iets uitvoeriger geweest is en bijvoorbeeld ook niets zegt over het herspellen van de gedichten.” Wy kenden it wurd ‘herspellen’ net. De Van Dale ek net. Bliken docht dat it om in nijfoarming yn de de Nederlânske taal giet dêr’t ‘her’ hieltyd de betsjutting hat fan ‘op ’e nij’, alhoewol’t der yn it standert-Nederlânsk (fan foar de nijfoarmingen) ek wurden binne dêr’t de ‘her’-foarm him semantysk oars ferhâldt ta syn ‘her’-leaze foarm, lykas by ‘herkennen’ en ‘herroepen’.H. Schultink, ‘De bouw van nieuwvormingen met her-’, Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde 80 (1964) 151-184, 151.

Alles wat er over de naaste toekomst gedacht en geschreven is, zal herdacht en herschreven moeten worden, NRC 25/11/63; herkennen: De medicus ontmoet nooit ‘de ziekte’, hij ontmoet nooit ‘de roodvonk’, maar hij komt steeds te staan tegenover een mens-lijdend-aan-een-ziekte. D.w.z. evenals de connoisseur moet hij zich een oordeel vormen over een uniek complex dat hij zo, in die vorm nog nooit eer heeft gezien, maar dat hij dankzij zijn wetenschappelijk inzicht kan ‘her’-kennen.H. Schultink, ‘De bouw van nieuwvormingen met her-’, Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde 80 (1964) 151-184, 152.

Mar it punt is hjir net de betsjutting fan it ‘her’. Fernuverjend is it gemis fan útlis oer it staverjen fan yn oanlis orale literatuer. De besprekker is wis net ien dy’t him fan dingen ôfmakket. De ferklearring moat dus wêze dat wy net mear begripe dat de analyze fan guon literatuer him rjochtsje moat op klank, ritme, melody en werhellingspatroanen lykas rym en net op—heechkulturele—stavering.

Simplistysk is it wikseljend oantsjutten fan de mearderheids­kultuer dêr’t de oplate minderheid bang foar wie, as folkskultuer, massakultuer, of popkultuer, sûnder de eigenskippenlit stean de ferlokking foar de hege stân—fan dy ‘oare’ kultuer ûnder eagen te sjen.John Storey, Cultural theory and popular culture: An introduction, 5e print. (Harlow, UK ensf. 2009) 13, et passim. Reduksjonistysk is de opfetting dat hege keunst artistike ekspresje is en estetyske ynhâld hat, wylst lege keunst in kulturele en sosjale funksje hat; by hege en lege keunst moat nei beide aspekten sjoen wurde.Simon Frith, ‘Music and identity’, yn: Stuart Hall en Paul du Gay (red.), Questions of cultural identity (Los Angeles, CA 1996) 108-150, 119-121.

Yn 1958 brocht Raymond Williams mei syn baanbrekkende ‘Culture is ordinary’ de kultuerstúdzje werom nei libbene kultuer.Raymond Williams, ‘Culture is ordinary’, yn: Ben Highmore (red.), The everyday reader (Londen 2002) 91-100. Williams brûkt foar it foarmjen fan kultuer de metafoar fan in busreis. Yn Fryslân is dat minder gelokkich no’t de iene busline nei de oar opheft wurdt. Mar de busreis makket, oars as de mienskip- of sels iepen mienskipmetafoar fan de provinsje Fryslân, in him ûnjaande ûnderfining mooglik dêr’t jo in beskate kontrôle oer hawwe (wy hawwe it hjir net oer de spontane busereksjes op de efterbank; Williams ek net). Folksliteratuer is typysk woartele yn de deistige ûnderfining. Folksliteratuer hat him gewoan hanthavene neist offisjele literatuer,Fedde Schurer, ‘In lied dat net swijt’, De Tsjerne 6 (1951) 217-220, 218-219. tink oan sprekwurden dy’t it allerâldste literêre sjenre foarmje en dy’t om har sizzenskrêft en swietlûdigens noch altyd mûnling oerdroegen wurde.Jelle H. Brouwer, It Fryske sprekwurd. Bûnte Liuwen Omnibus nûmer 11-12 (Ljouwert 1964) 4. Folksliteratuer wurdt ekend as de boarne fan hege literatuer en de literêre sjenres. Om’t hjoeddeiske skriuwers net oars kinne as ûntliene oan folks­literatuer, ommers lieten, metafoaren en stylfoarmen binne ús mienskiplik erfskip, spilet de folksliteratuer in rol yn de duorsumens fan de literatuer en hawwe de folksliterêre sjenres in fersterkjend effekt op de hjoeddeiske literêre sjenres.Kamran Pashaei Fakhri, Akram Aganejad en Parvaneh Adelzadeh, ‘The advent of folk literature and its role in progress of literary genres’, Journal of Current Research in Science 3:2 (2015) 84-88.

De stagnaasje yn de Fryske literatuer dy’t wy no sjogge—2016 brocht de iene minne heechliterêre dichtbondel nei de oare—kin samar komme om’t wy de folksliteratuer fuortdien ha. En de bus.

 

Fers2 3.1, 15 jannewaris 2017