name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Foaropwurd

Fers2 23 desimber 2020

240 gehakballen foar 53 lettertekens

 

 

image Fers2

 

 

 

Wiene wy krekt swiet dwaande mei út Ein fan it Jierlistkes, diskear beliedsnoatatitels fan ús provinsje Fryslân. ’t Koe minder, Finsters iepen, Sels dwaan!, Mei hert, holle, hannen [in fariaasje op ‘Kinder, Küche, Kirche’], Skriezen omheech (Miljeunoata 2021), Grinzen oer, Us folk is ús spearpunt, Tink om ’e takomst, Taalnoata In kâns foar it Hollâns, Nea Tocht (Sportnoata), Jo boer oan it roer (Agraryske noata), Fryslân moarn boppeoan, Boare, jonges, boare—en ynienen rint de Fryske ûnbehelplikheid ús wer oer de skuon. De spegels, de gysbertnominaasjes, it pidgin-ding en de itensbank: ûnferskillich, amateuristysk, eksorbitant en sûnder mis ymmoreel.

It is net te finen op it ynternet. Dochs is it wier, freegje mar oan de baas fan it Afûk-City-of-Literature-Merk-Fryslânkonglomeraat, Ernst Bruinsma. Merk Fryslân betocht in spegelprojekt, ‘Wjer­spegelje’; en ûn-betocht it blykber ek wer. Se rôpen dichters op om in tsiental dichtrigelkes, net langer as acht wurdsjes want oars past it net, yn te stjoeren foar op in spegel op in iepenbier plak. De fergoeding is Є 200, in grouwélich bedrach, Є 2,50 it wurd.

Mar witte jo noch fan it fersoargingshuzeprojekt? Bruinsma liet al earder, yn ’e snoade op-slot-tiid fan april, syn solidariteit sjen mei de kwetsbere lju dy’t troffen troch de pandemy twongen thús sieten mei de hannen yn ’e skurte. Want de pandemyregels sleaten Fryske taal­promoasje op toaniel út. Dêrtroch foelen de ekstra ynkomsten fan de—subsidiearre—dichtklup Rixt wei. Bruinsma sprong by, mei in opdracht foar poëzykaarten dy’t nei fersoargingshuzen giene: dy’t fregen, smeken!, om skelken, gesichtsmaskers, moffen en hân­smarsel. Dy misdonaasje wie ûnskuldich njonken dy fan no. Wy lêze alle dagen yn ’e krante dat hieltyd mear minsken yn Fryslân ûnder de earmoedgrins bedarje, honger hawwe, besmet reitsje.

Iepenbiere plakken binne ticht. As se ea wer iepen gean sjocht, mei de ferplichte gesichtsmaskers op, noch gjinien mear yn spegels. Mar it knyppunt is net de sichtberens fan de dichtrigels: it is dat it de dichters ferbean waard om te dichtsjen oer de jildfergrie­merij, lit stean oer honger. Merk Fryslân stie hielendal gjin kritysk uterjen ta: “[M]insken moatte it gedicht yn 20 sekonden lêze kinne (…) de wurden ynspirearje, roppe in (positive) emoasje op [en] de teksten soene net (…) in (sterke) politike konnotaasje hawwe.”

Mei spegels & kraaltsjes ûnstiene de epyk en lyryk. De âlde keningen kochten dichters om har kromme belied rjocht te sjongen. Ien metafoar dy’t útlein wurde koe as krityk en de dichter siet op in ûnbewenne eilân en luts tenei syn lieten mei de grutte tean yn it sân. Oaren tochten in fyn stelstel fan geheimtaal op, dêr’t ‘myn frou kaam by my ûnder de ranende stjerren’ betsjutte fan it kultuerbelied is wer kut. Sa te sjen binne de reklamejonges te djoer foar Fryslân­promoasje; in slogan kostet fan 75 euro it oere oant yn de tonnen. Freegje Rixt dan, prima—mar net foar omtrint-kommersjele bedraggen, want dat heart net sa yn dizze tiid. En lit de keunstners gewurde, dy hânfol dy’t Fryslân noch hat. Want keunst is gjin dekoraasje fan it iepenbiere libben, gjin blommen op ’e tafel fan de macht, blinder.

Mar net allinnich by in buro dat fan Fryslân in toeristyske attraksje meitsje moat, mei jo en my derby yn, sit de apaty. It rint troch alle linys, fan it provinsjehûs oant de mei 60 mille it jier stipe kweekfiver fan de Fryske literatuer Ensafh. Op 9 novimber stjoert it Skriuwersbounbestjoer in brief nei ús Kultuerdeputearre, yn antwurd op in “Fraach oer útrikking Gysbert Japicxpriis.” Se binne bliid, stiet deryn, dat Tresoar de priisútrikking “no” regelet, om’t “hja de ekspertize hawwe om soks profesjoneel oan te pakken.” Dan folget in genipich alineaatsje. It bestjoer ornearret, Tresoar moat net altefolle regelje: it bekende, oer in prizejier útsmarde kultuerprize­programma mei longlist → shortlist → finalist(en), dêr wol it fan ôf. De goerie giet sa in stik fierder as it útrikken fan de priis; it giet oer it bonkerak deryn, oer dat wat in priis syn ûnmisbere stal en wurking jout.

Want jild oermeitsje op in bankrekken is, hoe sympatyk ek, net it doel fan in rillevante kultuerpriis. In som jild oan immen jaan soe dy priis redusearje ta in foarm fan kultuersubsydzje, ien dêr’t lykwols de ynhâld by hifke wurde mei—wat no mei rjocht ferbean is op it provinsjehûs. Mar it Skriuwerboun neamt yn syn brief it wurd doel net. Se hawwe it oer middels om “de winner fan de GJ-priis ekstra te promoatsjen”, lykas “PR om it hiele barren.” Mar hokker barren? Kultuerprizen binne net effektyf as dy inkeld ien—tafalige; want it útkiezen fan in byld of liet dat jo treflik achtsje is altyd subjektyf—finalist betsjinje. Fan it iene boek of oeuvre dat de priis takend krigen hat sjogge jo efkes in pykferkeap. Efkes is it iene oersette boek in rariteit yn oanbiedingsbrosjueres en op boekebeurzen. Al gau sakket dan it stof wer del, wylst de rest fan de kandidaten ûntmoedige is, om’t objektyf sjoen har wurk hast of hielendal like wichtich wie en dochs gjin spat omtinken krige.

It doel fan kultuerprizen is dus om de hiele kultuer oan te moedigjen: troch it folsleine fjild te beljochtsjen, troch opfallend wurk fan de kontekst te foarsjen dy’t syn fiedingsboaiem wie, troch tolve titels tagelyk op ’e ynternasjonale tafel te klappen. Want dat skept in solide searje mediamominten. Net allinne binne longlist en shortlist binne beide media-events; it binne mominten om de hiele literatuer te promoatsjen, om’t jo der troch dy listen net ûnderút kinne dat jo apels mei parren ferlykje. Op dy manier litte jo net de keunststikjes—neffens de tafallige sjuery—sjen, mar just de rykdom en it net te ferlykjen ferskaat fan de Fryske kultuer.

Dêrom krekt is de Gysbert, lykas alle grutte literêre prizen, yn 2015 oerstapt op in jierfoljende prizeaginda. Yn ’e maitiid is der omtinken foar alle longlisters en har wurk, om de simmer hinne foar alle shortlisters en yn ’e hjerst en winter foar de finalist. Mar it skriuwersbounbestjoer ûnderbout syn betinking tsjin nominaasjes net. Dy soene gewoan “faaks” passe by “mear kommersjele prizen”, en net by in oeuvrepriis of by it oanwizen fan ien “útsûnderlik boek.” ‘Dus’ se knikke ja tsjin de Kultuerdeputearre: “Sa’t jo al oanjûn hawwe binne der tal fan beswieren te neamen tsjin de opset mei nominaasjes.”

Dat antynominaasjestânpunt komt beslist net as ferrassing. In lytse tsien jier lyn skreau Eeltsje Hettinga in knap stik oer de jammerdearlike fakkundichheid om de Gysbert hinne. It Gysbert-nominearringsstelsel mei omtinken foar it hiele fjild en troch it prizejier hinne, dêr’t elkenien dy’t der ferstân fan hie en Tresoar foarop foar pleite, kaam der krekt doe’t de doetiidske kultuer­deputearre it net langer opkeare koe. De provinsje­ferkiezingen fan 2015 brochten in nije koalysje—en nominaasjes. Mar Hettinga noch Tresoar hie de yllúzje dat wa’t der ek yn it kultuerkeammerke op ’e Twibaksmerk tahâldt de Gysbert rillevant meitsje woe en al hielendal net dat dyjinge har beslút bout op deeglik en iepenbier adfys.

Dus Skriuwersbounbestjoer, doch wat nuttichs. Fertel de Ensafh dat it stridich is mei de Algemiene Oardering Gegevensbeskerming (AVG) dat jo minsken om har “adres en rekkennr.” freegje, om dy te bewarjen: “Fan guon haw ik dy wol, mar sjoch it dan mar eefkes as in soarte fan aktualisearjen fan it adressen- en rekkennrs.bestân.” De AVG sjocht dat lykwols al jierrenlang as in boete wurdich, salang’t der gjin eksplisite tastimming fan de klant is om syn persoans­gegevens fêst te lizzen, makket net út foar hoe koart, en dan kin de Ensafh-stipejouwer dokke. Meitsje de “fraach” fan de Kultuerdepu­tearre iepenbier foar elkenien dy’t it oangiet. Rieplachtsje guon dy’t sels yn literêre prizekarrûssels sitten ha, of dy’t yn ’e beneaming komme foar de Gysbert: lju foar wa’t in earlik, transparant, effektyf en duorsum Gysbertprogramma net in hypotetyske en abstrakte kwestje is.

Dan docht, kwa neidielen, bliken dat steefêst nominearre mar dan krekt net winne hiel frustrearjend is foar de kandidaat, as alle omtinken eksklusyf nei de finalist tagiet, wylst alle sjueryleden jo efterôf fertelle dat it in ine-mine-muttesaak wie tusken de trije of mear shortlisters, wat by kompetinte en net-korrupte sjuerys hast altyd sa is. Dêr is, kwa foardiel fan nominaasjes, hiel maklik wat oan te dwaan, nammentlik net alle kamera’s inkeld op de finalist rjochtsje, mar op de hiele ploech. Dreech is dat net. Ommers de Lytse Gysbert docht it al, nei folle tefredenheid fan de kandidaten dy’t mei syn allen op it toaniel stean en de hiele shortlist foarlêze.

Wilens betocht de City of Literature (CoL) Ljouwert seis “unike” krystkaarten foar de 1500 klanten en frijwilligers fan de alve itensbank-fêstigingen yn Fryslân. De itensbank draait folslein op donaasjes en frijwilligers. Sels JCDecaux waard net betelle foar syn 8200 prachtige posters om de #staysafeengeef-kampanje yn april sichtber te meitsjen: dat wie in donaasje. Dy poster is hiel effektyf, aldergelokst. Want nei’t it lân om de pandemy op slot gie hiene folle mear minsken yn Fryslân honger mar gjin jild foar iten. Iten wie wat se misten. Dus wie opdracht oan de skriuwers om har tekst gean te litten oer iten; in pynliker doekje foar ’t blieden koe de CoL Ljouwert net betinke. Gjin inkeld gewisse stie fierder yn ’t paad om har rju te beteljen. Seis skriuwers hawwe elk 200 euro krigen foar in tekstke dat op in kaartsje past. Ien fan har, Anne Feddema, krige dy Є 200 foar syn bydrage ‘Krystmenu’ fan 53 lettertekens—dus goed Є 3,75 it letterteken—dy’t sa’t it liket oernommen is, of litte wy sizze yntym ynspirearre, troch de internet meme ‘Kerstmenu’.

Seis kear 200, mei bylden derby, sis allyksa seis kear 200, en de opmaak 350 euro, it printsjen foar rûchwei 200 euro, in molkwarder koeke derby foar 1500 x 1 euro is meiinoar 1500 euro, ynpakke en ferfier nei alve lokaasjes is 11 kear 150 = 1650 euro. Dêr nimme wy in non-profit overhead boppe-op, op ’t lêst is it krysttiid, fan 15 persint. Dat komt op Є 6100,00 keale kosten + Є 915 overhead = Є 7015,00 kosten meiinoar. Dield troch 1500 is dat is Є 4,70 it húshâlden dat klant is by in itensbank. Foar dat bedrach kinne al dy húshâldens seis stiks Grootmoeders Gehaktballen fan de Aldi krije, mei sjú. No yt Anne Feddema 240 gehakballen, mei 8 liter sjú, foar 53 lettertekens.

 

*

Yn Fryslân hat 1 op de 12 húshâldens in ynkommen ûnder de lege-ynkommensgrins fan it Sintraal Buro foar de Statistyk (CBS), neffens de telling fan oktober 2020. Yn augustus 2020 hie Fryslân 18 itensbanken en dy fersoargen 1720 húshâldens. Stypje de itensbank.