name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Foaropwurd

Fers2 nû. 5.20, 15 desimber 2019

Dichter-as-kritikus

 

image Fers2

 

 

In skoft lyn, der libben noch fryske Dichters, Mulder, Wind …, en in Kritikus, Zeeman, frege Henk van der Veer oan Eppie Dam: “Is der wol [sic] polemyk yn ’e Fryske poëzij?” “Nee,” sei Dam. “Mar wa soe dy ek fiere moatte?” Eric Hoekstra! Wis, ek al is dy de iennichste polemikus dy’t wy ha, hy is sa polemysk dat er mei twa fingers yn ’e noas syn eigen fijanlik fjoer skriuwe kin. Mar Dam giet fierder: “De dichters sels? Dy kinne har better dwaande hâlde mei it skriuwen fan fersen.”Henk van der Veer, ‘Eppie Dam: ‘Elke dichter is syn eigen streaming’’, de Moanne, 28 april 2003, http://www.demoanne.nl/eppie-dam-dichter-is-syn-eigen-streaming/, krigen 11 desimber 2019. In dichter moast artistyk produktyf wêze. Ien fan ’e alderearste dichters (yn de Westerske literatuer) dy’t sels kritikus waard, Baudelaire, wie dat lang net. Hy wie in twangmjittige nikser, troch tsjinstuit en ûntmoediging fan bûtenôf, te witten syn kurator, skulden, skeel mei útjouwers, (want) inkeld by riten wat literêre op­bringst, minne sûnens en it jamke ferfarren om oan ’e skuldeaskers te ûntsnappen; mar benammen troch himsels: útstellen en loaiens. Dochs feroare er as poète-critique de keunst ûnomkearber.

“I can’t think of any good poets who have avoided thinking and writing about poetry and the issues it brought up”, sei, ek al efkes lyn, de dichter-kritikus Reginald Shepherd.Reginald Shepherd, ‘A few thoughts on poetry and criticism’, Poetry Foundation, 8 augustus 2008, www.poetryfoundation.org/harriet/2008/08/a-few-thoughts-on-poetry-and-criticism, krigen 11 desimber 2019. In ferneamde dichter hie opmurken dat in dichter en in kritikus ferlet ha fan oare kapasiteiten, net deselde. Net wier, tocht Shepherd. De dichter moast op syn minst in bytsje fan de kritikusbekwamens ha—dat is nijsgjirrich: net oarsom. Shepherd woe fan jongs ôf dichter-kritikus wurde, net om syn tiid te fergriemen mei frivoale oardielen, mar

 ferfolch…

 

Diskursive krityske geast

image fers2

 

Yn bewegerskriten, dêr’t it diskoers smel, twingend en statysk is, mei in kontinue stream fan hieltyd opnij sitearre en werbrûkte ynstruktive, sjoernalistike en ferdivedaasjeteksten oer literêre (en fisuele en poadium-) keunst, wylst keunst yn werklikens net bestiet, om’t ‘yntrinsike wearde’ mear eat is dat jo sizze yn it sollisitaasjepetear,

wylst ek in minimaal winsklik yntellektueel libben hast folslein ôfwêzich is, lykas yn ’e grize stêd dêr’t jo net bedarje wolle, dêr’t in meireizger yn ’e bus jo fertelt fan “They’ve got cinemas and fish and chip shops and advertisements and all the sorts of things they want”, útsein dus libben en elke stap oer it gers docht har aaklik sear oan ’e fuotsoalen, dêr dus,

dêr: is in tsjinstream fan krityske, ûnôfhinklike artikels driuwend needsaaklik en boppedat needsaaklik binnen de literêre keunst. Fansels net fan in sydplatfoarm ôf. Want it kritysk petear moat binnen de literatuer fierd wurde om te resonearjen. Net dernei(st).

Dus: wol Fers2 jo fersen, ferhalen en oare fiksje ferspriede, mar fral: jo artikels oer hoe’t literêre keunst werjûn en behannele wurdt; modernisme, postmodernisme; spoken word-subsjenres, media, film en kommunikaasje; folksskriuwerij en elitebelletry; de polityk fan produksje en konsumpsje; technology, benammen dy fan ’e ideologyske steatsapparaten; etyk en religy; langstme, dea en psychoanalyse;

keunst en estetyk; seks en selebaat; de kultueryndustry; akademisy en de Akademy; stêd, lân, arsjitektuer en romtlikens; Brexit en mondiaal kapitalisme; Marxisme, wearde, ideology en ferlerne idealen (ja desyllúzje mei ek Elmar); definsje, wapens en oarloch; macht, gesach en ynstituten; wrâldbestjoer, ien lyts doarpke dat dapper wjerstie en demokrasy; politike partijen en sosjale bewegingen;

minskerjochten; mienskip en kosmopolitisme; transnasjonaal aktivisme en feroaring; de mondiale iepenbiere sfear; ús liif; it klimaat; identiteit en performance; hetero-, lesbyske, gay, bi- en transseksualiteiten; swart, wyt en mjukst-ras, etnisiteit en ûntwoarteling; sosjaalekonomyske ûngelikens lokaal en mondiaal; patriargy, feminisme, gender; postkolonialisme; polityk aktivisme en fansels: literêr ferset!

 

Moaie dagen. Tink om jo fingers. Oant takom jier.

 

 

om’t in goeie skriuwer in goeie lêzer nimt: ien dy’t entûsjast in oar syn wurk útslachtet. Dat der op it ynternet sa’n floed fan diskusjes oer poëzy giet—en oer ‘the poet as critic’—bewiist al, sei er, de potinsjele ferriking fan rie hâlden foar de poëzy.

Dêrfoaroer liedt deselde ûnkrityske bewegershâlding dy’t de Fryske poëzy swak, saai, hol, ûnbenullich, fergees en machtleas makket, der ek ta dat nimmen de slopte en ynhâldleazens ea bekritisearret. Yn Fryslân is hielendal gjin debat oer de dichter-as-kritikus. Fryslân hat gjin Pierre Baylepriis en Fers2 hat net in kritykpriis ynsteld want dan moasten wy him jier nei jier oan Fers2 útrikke. Dam lei Van der Veer út dat “yn it ferline” hysels wol nocht hie oan it besprekken fan poëzy, “net allinnich om oer it wurk fan kollegadichters gear, mar ek en foaral om oardieljendewei helder te krijen wêr’t it my yn ’e poëzij om giet.”Henk van der Veer, ‘Eppie Dam: ‘Elke dichter is syn eigen streaming’’, de Moanne, 28 april 2003, http://www.demoanne.nl/eppie-dam-dichter-is-syn-eigen-streaming/, krigen 11 desimber 2019. Wêr’t it him om giet is in disclaimer dy’t Baudelaire net yn ’e holle helje soe. Oan Baudelaire syn persoanlike smaak of muzen hiene de poètes maudits ûnder syn hoede neat. Wat op it aljemint komme moast wie wêr’t poëzy om giet—en krekt dat is krityk.

Baudelaire ferdigene him tsjin likernôch deselde arguminten dy’t no noch yn omrin binne om koarte gongen te gean mei poëzykrityk. De kritikus kin de brave boargers dochs neat leare, want dy wolle gjin fersen meitsje, en de keunst ek neat, want krityk komt fuort út keunst. It is ienfâldiger om kritikus te wêzen as keunstner. Mislearje jo as keunstner, kinne jo jo altyd kritikus wurde en jo oergeunst útwierje yn jo skôgingen. In net-lilkaardige systematyske, objektive krityske analyse, hûndert jier nei Baudelaire syn salons gearrûn ta New Criticism, dy’t it romantyske en subjektive oanwizen fan Skjintmes, deugden en gefoel ferfange moast, lit wer inkeld sjen dat de kritikus it wêzen fan poëzy net snapt—al hielendal yn antyskoalske Fryslân.

“De poëzij is my te ûngrypber, se is ek foar mear útlis fetber; hat in autonome funksje,” sei Durk van der Ploeg. De resultaten fan de close reading-metoade makken op him in “groteske yndruk” en it liket “dêrom by de poëzijkrityk allinne mar winsklik, om ta grutte totalen te kommen.” Oars sein, de krityk mei de paden wize as in GPS: “sûnder dat dy wegen fan de kritikus bebuorde wurde.”Durk van der Ploeg, ‘Groei nei de folwoechsenens’, De Tsjerne 21 (1966) 190-196, 190. Adri van Hijum makket Willem Abma út foar ‘De kritikus in charlatan’ om dy syn “djiptepsychologysk hifkjen fan poëzij”. Dat is noch slimmer as close reading: “Sein moat wurde dat dizze wize fan hifkjen kennelik liedt nei fiergeande konklúzjes. Der wurdt noch krekt net konkludearre dat de dichter yn de gaten hâlden wurde moat om’t er gefaar opleverje kin foar lytse bern.”A. van Hijum, ‘De kritikus in charlatan’ , Trotwaer 9 (1977) 75-77, 76. Harmen Wind wol just ha dat de Fryske poëzykrityk lang net normatyf genôch is. It missen fan erkende Fryske literêre noarmen en it tekoart oan beropslêzers, sadat it poëzybesprekken oan lju oerlitten wurdt “dy’t it der mar sa’n bytsje bydogge”, liedt ta subjektyf en partidich skôgjen fan bondels. Dêrtroch reitsje besprekkers har gesach kwyt en skriuwers har beoardielingsramt. “Op ’en doer komt dêr ferfal út fuort,” warskôget er.Henk van der Veer, ‘ ‘In prachtich gedicht leveret altyd nije ferrassings op’ ’, de Moanne, 18 desimber 2003, www.demoanne.nl/in-prachtich-gedicht-leveret-altyd-nije-ferrassings-op/, krigen 12 desimber 2019. It kin hast net oars of de besprekkers dy’t ‘it der by’ diene wiene oare dichters: dichter-kritisy.

Wat de profesjonalisearring fan de poëzykrityk oanbelanget is it oars rûn. Om de Fryske dichter hoecht krityk, yn de sin fan fûleindige iver lykas hoe’t dichter-kritikus Randall Jarrell syn dichter Robert Lowell yn ’e nekke hime, net. Want as jo hjoeddedei eat skriuwe foar útjouwerij Afûk, de Fryske steatsútjouwerij, komme jo yn ’e hânboeken en dêrmei binne jo opnommen yn ’e kanon en op in stuit winne jo dan ek wol in priis. Om Fryslân hoecht poëzykrityk likemin. Yn de ynstitúsjonalisearre Fryske literatuer leit de klam op sa’n lege poëzydrompel dat sels de balstjurrichste rollator deroer­hinne rûtst. Foar tagonklikens wurdt oarspronklikens gewoanlik priisjûn en om’t dat in beskiedende eigenskip fan literatuer is, soe in kritikus dêr wat fan sizze as der in kritikus wie. Mar it punt is: de demokratisearring fan ‘keunst’ hat sa’n breed skala oan smaken skoepen en ferspraat, en oan tinkbylden oer wat moai is, dat jo it Olympyske dictum fan der binne mar ‘twa soarten muzyk, goed en min’ foarearst ferjitte meie.

Negative krityk—want keunstkrityk is it besprekken en hifkjen fan in keunstwurk, faak yn it ljocht fan in beskate estetyske opfetting, it is dus net needsaaklikerwize ôfwizend—leit dan oan ’e kritikus, syn smaak of har min sin. It is sinsleas om te freegjen wat in goed gedicht is, sizze se. Jo ynderlike gefoel út jo skjintme­bewustwêzen wei is dochs net rasjoneel út te drukken. Ek is it ûnnedich om jin ôf te freegjen wat ‘goed’ eins is, om’t jo foar in goed fers allinne mar in wurdearre dichter mei moai wurk nei hoege te dwaan. Mar hast gjinien seit—tsjin my as kritikus—dat goed en min net bestiet. It yndielen fan ús ûnderfiningen yn goed, dêr’t wy mei trochgean wolle, en min, dat wy út de wei gean wolle, is sa’n elemintêr minsklik oardieljen dat ‘goed’ in klear tinkbyld is; allinne makket de manier dat wy ‘goed’ brûke it ûndúdlik.John H. Mueller, ‘Musical taste and how it is formed’, yn John Shepherd en Kyle Devine (red.), The Routledge reader on the sociology of music (New York / Londen 2015) 49-56, 53-55.

Ynstruminteel brûkt is eat ‘goed’ foar wat oars, lykas dat it “tige nedich is dat wy de brûksumens fan ús taal foar alle soarten fan poëzij bewize” en “de taal is flink Frysk.”D. Kalma, ‘Taheakke’, yn Ljocht en skaed: In mennich biskôgings (Snits 1916) g.s. Oarsom is ‘goed’ in doel yn himsels as ik persoanlik genietsje fan Tupac, likefolle wat myn snobistyske buorlju derfan tinke, mar ik tagelyk, want ek dat is djipminsklik, myn foarkar feralgemienje en ta in dogma meitsje dat ik alle oaren oplis. Sa sei ien yn in poëzydiskusje: yn poëzy is goed en min gewoan jo eigen sin, útsein as it Rupy Kaur is want dan is it min. Fierder is ‘goed’ kreas oanpast oan ’e sosjale noarm as jo ‘witte dat Tsjêbbe Hettinga goed is mar jo hâlde der net fan’, of, mei swierdere sosjale sanksjes, is ‘goed’ in objektive Wierhied, Goedheid en Skjintme, dy’t ús yntuïtyf of besiele meidield wurdt troch de romantyske pryster-dichter—ek al wol dy net as in poëzykritikus agearje. Douwe Kalma hie sein, yn ’16 al, “dat as Jy foart farre”, J.J. Hof, “ik ferplichte wêze sil, net langer as kritikus (…) mar as lieder fan ’e jonge beweging (…) op te kommen.” Hof tocht dat neat him út ’e rol fan kritikus twong, dat er sels yn dy fan bewegings­lieder stapt wie, want syn oanfal “slacht allinne op ’e wize wêrop ik de dingen sein haw, hjir en dêr; net op ’e saaklike ynhâld fan myn krityk.”D. Kalma, ‘Taheakke’, yn Ljocht en skaed: In mennich biskôgings (Snits 1916) g.s. Dat wie it ein fan ’e Fryske poëzypolemyk.

It ferskil tusken de rollen is de mooglikheid ta etyske krityk. Dy kin yn keunst net om’t keunst net etysk is. “There is no such thing as a moral in an immoral book. Books are well written or badly written. That is all,” seit it literatuerkrityske foaropwurd fan The picture of Dorian Gray. De keunst om de keunst sels dy’t Wilde ferdigene kaam hjir letter, lyktidich mei de (jong-)Fryske beweging, in losse frij­willigersorganisaasje foar kulturele autonomie, om de Fryske taal en kultuer te bewâldzjen. Mar de autonomybewegingen kamen foar hiel wat oars. It wiene streamingen yn ’e literêre krityk dy’t derop hammeren dat in literêr wurk autonoom wie. Dat estetisisme en autonomisme wie net de útkomst fan kulturele polemyk; oars as Kalma koene se it ûnderbouwe mei solide arguminten, lykas dat keale orkestmuzyk en abstrakte dekoraasjes ek gjin etysk stânpunt preekje en dochs keunst binne. Se tochten net dat poëzy skaaide út plak, tiid of ras en likemin dat taal fuortkaam, sa’t Herder sei yn 1772 en Kalma noch jimmer leaude yn 1916, út de heech­metafoaryske poëzy fan it folk. Se woene in ûnôfhinklike standert foar poëzy.

As keunst autonoom is, hifkje jo keunst qua keunst, mei standerts dy’t (yn in beskaat tiidrek) jilde foar alle keunst. Dy standert kin lizze yn in ‘suver’ sentiminteel belibjen—Rixtpoëzy mei de Candlelightmjitlatte—of just in neurale optelsom fan foarm­aspekten—Ensafhpoëzy mei tin siedde klaustrofobysk smelle rigelkes—of in mjuks. Mar hoe dan ek is de standert nea los fan sosjale ôfspraken. De ‘goeie smaak’ dy’t de ‘goeie’ poëzy as sosjale noarm en foarbyld goedkart, is nea ‘suver’. Myn spontane wille likegoed as jo objektive foarmbetingsten binne altyd ynlústere troch moade, prestiizje en technysk sjeny dat fan de lieders ôf nei ûnderen siperet. Kalma siet dêr blinder net foar neat. Fedde Schurer ferklearre de keunst frij én rjochte in poartwachtertydskrift op dêr’t gjin debutant by lâns koe. De nije generaasje dichters fûn dat debyl, fertelt Antsje Swart. Dochs stelde Trinus Riemersma op in stuit út dat Eeltsje Hettinga him opsmiet as de nije Fryske kultuerlieder: om ’e sakralisearring fan de elitesmaak.

Want de elite nimt de beslissing oer goed en min en it helpt, sa’t Wind seit, as har paladinen gesach ha en de kultuerideology de smaak ‘erkent’. Wat mear dichters har oan ’e ûnderstipe noarm hâlde, wat fêster dy is en dat in goed fers ‘himsels bewiist’, dus gjin poëzykrityk nedich hat, is essinsjalistyske flauwekul: as in fers tiids tosk oerlibbet komt dat deagewoan om’t it noch foarhannen wie troch psychologyske en materiële—stiet yn in hânboek—en oare faktoaren en oerienstimt mei de kulturele wearden en dus it stimpel ‘goed’ krijt. Krekt as lju har massaler net oan ’e noarm hâlde kin de fraach wat goed is wer boppekomme, sûnder dat dy dalik weromdrukt wurdt nei ‘stiet yn ’t hânboek’.

Wat minne poëzy is stiet ek yn antologyen. De alderbêste, The stuffed owl, giet foarby oan it minne Minne Fers fan ûnder oare de “hearty but ill-equipped patriot” en rjochtet him op it goede Minne Fers. Dat “is innocent of faults of craftsmanship.” Goed is fealleaze sinsbou, floeiend metrum en in faak fenomenale linigens mei wurden. Min “of course is bathos, that suddden slip and swoop and slither as down a well-buttered slide, from the peaks into the abyss.” Min is boppedat banaliteit, likegoed as “style pompier”, bombastys­ke taal, in deadlike earnst fan de dichter en stront yn ’e earen.D.B. Wyndham Lewis en Charles Lee, The stuffed owl: An anthology of bad verse [1930] (New York 1962) vii-xx. Mar dy kritearia skowe de fraach inkeld op. Hoe ûnderskiede jo, lykas de Stuffed owl-gearstallers diene, poëtyske grammatika en ritmes fan kromme, in knûkelfrije wurdkar fan in komyske, in tekoart oan blomrykheid fan tefolle, en kitsch fan knap? Oars sein, hoe hâlde jo goede en minne poëzy utinoar? Dat blykt simpel: lês poëzy, mei it reade poatlead troch fersen hinne, skriuw op wat jo tinke dat ‘moai’ is en wêrom, en lês oer poëzy, mei itselde poatlead, krús oan wat jo tinke dat snijt hout en wat net.

Dat is, seit dichter-kritikus T.S. Eliot, om’t poëzy, al hat it út soarte ferlet fan ynspiraasje, net sûnder organisaasje kin en idealiter is dy organisaasje fan in heech rasjoneel nivo.T.S. Eliot, The use of poetry and the use of criticism [1933] (Londen 1964) 146. Nee, mar dat is net de bedoeling. De Fryske bewegers wolle poëzy as emosjonele mega­spektakels. Tsientûzen man op ’e flier meie gûle & flaufalle foar har ikoan-út-it-hânboek heech op it poadium. En leaver offerje se it bytsje nuânse fan de Fryske poëzy op it alter fan de blockbuster, as dat se ferfining neistribje fia it yntellekt. Kwantitative spektakels kinne, sûnder oanwiisber wurkjend meganisme, gjin effekt hawwe op literêre kwaliteit. Eksklusive master classes fan dichter Elmar Kuiper soene de Fryske literatuer wol fertuten dwaan, mar ynklusyf is it biedwurd en it docht der net ta: it giet ommers net om kwaliteit mar om literêre identiteit. “Identity politics is boring,” sei Reginald Shepherd, “giving back the already known in an endless and endlessly self-rightious confirmation of things as they are.”Reginald Shepherd, Orpheus in the Bronx: Essays on identity, politics, and the freedom of poetry (Ann Arbor 2008) 42.

Dêr leit yn poëzy/krityk dan ek krekt it obstakel: neat is fêst. Ek de close reading dy’t net obskuer is, gjin drege teory easket en troch dichters sels tapast wurde koe sloech hjir net oan. Noch altyd kamen se ta ferskillende útkomsten. Foelen se út de toan, dan wie der wat mei har smaak. Ergo, se lichten de boel op, út eigenbelang, “an acting out of parti pris,” beslút dichter-kritikus Adam Kirsch, “Thus his plight: taking sides, the poet-critic can’t be trusted. He speaks for no one, except himself.”Carmine Starnino, ‘The plight of the poet-critic: The ins and outs of Adam Kirsch’, Poetry Foundation, 24 april 2008, www.poetryfoundation.org/poetrymagazine/articles/69035/the-plight-of-the-poet-critic, krigen 12 desimber 2019. Mar in kritikus kin beswierlik opskriuwe wat in oar tinkt: hy hat dochs sels in útropteken yn ’e kantline set as er it einepikefel opkrûpen fielde, en om foar de hân lizzende redenen net earst by oar yn ’e boksen sjoen. “[P]our être juste, c’est-à-dire pour avoir sa raison d’être, la critique doit être partiale, passionnée, politique, c’est-à-dire faite à un point de vue exclusif, mais au point de vue qui ouvre le plus d’horizons,” seit Baudelaire yn ‘À quoi bon la critique ?’Charles Baudelaire, ‘Salon de 1846’, yn idem, Œuvres complètes de Charles Baudelaire, II. Curiosités esthétiques (Parys 1868) 77-198, 82.

Iepenjen is in metafoar dy’t faker brûkt wurdt foar de kritikus—nuver genôch! Want it ferbyldet de kritikus krekt net as sekondêr, as de mislearre keunstner dy’t útlizzerich efter de keunst oan draaft: wa’t iepenet skroeft sels it lid fan ’e krúk en de geast ûntsnapt. Eppie Dam, bygelyks, hat dat dien. It gie yn ien siken wei mei dichtsjen. Want in kritikus hannelet mei eksakt deselde driuw as de keunstner: út passy, yn frijheid en om skjintme jout er stal oan tinkbylden, dramatisearret er syn ferhaal, grypt er it publyk by de strôt en sûnder him wat oan te lûken fan dogma’s en hânboeken makket er safolle mooglik leven. Sa útwrydsk wie de dichter-as kritikus dus net. Hoewol’t elke vlogger him hjoed kritikus neamt is kritisearjen in alledeiske dissipline, in stelselmjittich organisearre hanneljen, lykas dichtsjen yndie; mar in dissipline dy’t wrâldwiid beknypt rekke is tusken Academia mei ymposante teoryen dy’t de natuerlike bewiiskrêft fan kritiken fan de eardere dichter-kritikus oan ’e kant skowe, en Amazon mei de macht fan it digitaal besprek­ken, fan in ladyshave oant toeristyske reiskes en, tsja, poëzy.

Mar yn Fryslân wie de kritikus al smoard. Want poëzy is in ornamint fan identiteit en smaak is eat dat se sintraal regelje en fan hegerhân erkenne as fêst en natuerlik en Frysk. Uteinlik waard it paad dat de kritikus wiist sa smel en oerbefolke mei syn foargongers dy’t krekt itselde tinke oer goed en min dat der mar ien stikje hermetysk kanonisearre horizon oerbleau—rin feilich yn ’t fuotspoar, dan fine jo it fansels wol. In iepen geast hat gjin plak yn de Fryske poëzy, net foar foar de kritikus, noch foar de dichter.