name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Foaropwurd

Fers2 nû. 6.2, 29 maart 2020

Dizze wrald

 

 

image Fers2

 

 

Sadree’t ik myn boek iepensloech seach ik it: Ernst Bruinsma, Afûkdirekteur en ferljocht despoat fan ’e Fryske boekesektor, hat wol in bytsje gelyk. De Fryske proazaskriuwerij stelt werklik gjin klap foar. In gjin gefal njonken it boek yn myn hannen (Card syn Ender’s game) en sels mei Bruinsma syn rituele goedgeunstigens helje de Fryske ferhalen en romans dy’t no ferskine net it nivo dat in boekwikekado easket. It Nederlânske b.w.kado haw ik wol ris wegere yn ’e boekhannel en ik sil lang net de iennichste wêze. Mar dat kado mislearret mooglik troch it ferplichte tal wurden fan 29 tûzen, dêr’t roman- noch ferhaleskriuwers mei omgean kinne. It komt net om’t de skriuwers überhaupt net fatsoenlik skriuwe kinne. En dat is wat Bruinsma, neffens de berjochten, sein hat: der binne “op ’t heden te min oansprekkende Fryske proazaskriuwers om alle jierren in boekewikekado te meitsjen.”

In wike letter, op sneon 14 maart, parearret in Fryske proaza­skriuwer, Elske Schotanus, Bruinsma syn oanfal: “In wichtige fraach is wat Fryslân syn proazaskriuwers te bieden hat.” “Ask not what your country can do for you—ask what you can do for your country.” In dei earder hie útgeande presidint Eisenhower yn petear mei president-elect Kennedy net sizze wollen dat Fietnam it grutste obstakel wie dêr’t it lân foar stie, nettsjinsteande de lykpûden. Op 27 ferbrewaris wie it earste Nederlânske koronageval bekend, yn Tilboarch. De link fan karnavalle yn Tilboarch, tusken 23 en 25 febrewaris, en korona krije koene se op 2 maart oanwize: de kloft hossend fleis wie it ûntfangstbanket foar de covid-19. Op freedte­middei 6 maart seit it RIVM dat er 128 minsken yn Nederlân besmet binne mei it koronafirus, de iene deade meiteld—mar it CPNB yn al syn gloarieuze fier boppe de wrâld ferhefte keunstkloaterichheid, lit jûns syn jierliks boekebal trochgean.

Net ien lasket de doar fan ’e Stedsskouboarch ticht en lit de ikke-rebellen en ego-dwerstinkers—“oan sa’n firuske gean ik net ûnder,” seit Bart Chabot—lekker har eigen feestsje fiere. De oare deis tsjocht b.w.kadoskriuwer Annejet van der Zijl gewoan op toernee troch Nederlân, op ’t lêst is selspromoasje—noch—net ferbean. As se op de jûn fan 7 maart yn Ljouwert stiet hat Nederlân 188 koronapasjinten. Rutte hat syn winsk fan keppelymmuniteit al utere, dus dat der safolle lju mei wjerstân tsjin ynfeksje binne dat de kwetsbersten minder gefaar rinne, wat sa’n heechst ûnwierskynlik senario is dat hiel wat har op foarrie siikmelde om fersprieding te kearen; it RIVM hat al warskôge dat minsken mei lichte ferkâld­heidsklachten thúsbliuwe moatte. Krekt as de oerheid op 12 maart gearkomsten fan mear as 100 ferbiedt annulearje b.w.esseeïst Özcan Akyol en Van der Zijl harren boekewikeoptredens. Mar Schotanus spansearret gjin wurd oan it skokkend ûnferantwurdlike optreden fan de skriuwers, noch oan it CPNB dat de boekewike gau útrekt ta in -moanne om de kadoboeken dochs noch te sliten; de winkels binne ommers noch net sletten.

Fan it koronafirus rint de deadlikens hurd op boppe de sechstich jier, de measte Frysksprekkers binne âld en korona sil de Fryske taalbehearsking kelderje litte nei in pear persint. Mar de relaasje tusken korona en Fryske taal is fansels in spurieuzenien: jongelju behearskje it Frysk net om’t skoallen it net ûnderwize, om krekt te wêzen, om’t it provinsjebestjoer de skoallen tastiet om gjin substan­sjeel ûnderwiis Frsyk te jaan. Schotanus makket in skynbeweging. “Fernijing is (…) it pinepunt net, dat leit ergens oars,” seit se, nammentlik fan de hjoed aktive Fryske proazaskriuwers krijt “mear as de helte AOW.” Krekt: dat docht it lân foar ús. Dus wat wol Schotanus? Dat Fryslân syn proazaskriuwers in ferjongingselikser jout?

Want oer fernijing hat Bruinsma it net hân. Dy sei fan oansprekkendheid. Yn ’e klassike retoryk is dat definiearre as ien fan ’e wichtichste oertsjûgingsstrategyen: in tekst moat de logika oansprekke, mar ek direkt de emoasjes, it gefoel foar humor en de kuozze opfettingen fan it publyk. Mar post-Aristoteles, op it ynter­net, docht bliken dat oansprekkende literatuer meitsjen typysk eat is dat de marketears dogge. Moaie plaatsjes fan boek en skriuwer op de media, nammen en titels rju falle litte en superlativen op de efterflap dogge it oansprekwurk, hawar. De fernijingsgjalp komt wol by Bruinsma wei, mar út in healjier âlde ‘skriuwoprop’ op de Afûkwebside.

It is de bining mei de werklikheid dy’t wy de jongste jierren sjogge yn it wurk fan [it rychje kanonisearre dichters]. Wêr bliuwe de proazaskriuwers as it om dizze tematyk giet? En wêr sit de literêre fernijing op dit mêd?
De bining mei de werklikheid is hast ferbrutsen yn de Fryske literêre tradysje. Heech tiid om ús de fraach te stellen: Wat wit ik fan dizze wrâld?

By in literatuerûndersyk út 2014 oer fernijing fûnen se goed 40 definysjes, seit Wikipedia. Dy hawwe allegearre te krijen mei it tapassen fan bettere oplossingen om oan nije easken en net-utere of besteand merkferlet te foldwaan. Literêre fernijing kin allyksa in konsept út de boeke-ekonomy wêze, mar gjin inkelde kritikus dy’t of ynstitút dat dy wurden brûkt, fertelt wêr’t er it oer hat. Tresoar seit dat de literêre fernijing fan de sechstiger jierren ynhold dat der romte wie foar net neier omskreaune nije inisjativen en dat jonge skriuwers nije poadia sochten. De iennichste dy’t mei in hint komt is Geart Wumkes yn 1916: literêre fernijing is Douwe Kalma syn ôf­wizen fan folkskeunstliteratuer (in set dêr’t Wumkes syn twivels oer hat). Literêre skoallen soene allegeduerich en warber om fernijing sykje, mar jo moatte betinke dat skriuwers gjin skoallen stiftsje. Dat dogge literatuerkritisy lykas Wumkes, efterôf; in skriuwer skriuwt gewoan in sa goed mooglik boek. Topkwaliteit is eat dêr’t in skriuwer bêst stagnaasje yn wol.

Goeie literatuer ûnderskiedt him troch karakterferkenning. Karakterûntjouwing yn in ferhaal is net nedich—Billy Pilgrim bliuwt like traumatisearre en schizo—mar essinsjeel is it trochgeande sykjen nei wa’t myn meiminske is en wa’t iksels bin en wat wy dwaan moatte, sadat literatuer ús dingen sjen lit dy’t wy earder net seagen en wy ús dêrtroch ferbine kinne mei oare libbens & wrâlden. It gefolch dêrfan is dat jo dalik sjogge dat goeie literatuer tiid- en plakleas is. Dêrom dript fan de Afûk-fraach hjirboppe, “Wat wit ik fan dizze wrâld?” it synisme ôf. (myn kursyf, fr) Dat de hurde kearn­friezen de pandemy oangripe soene om fia in Fryslân-lockdown nei ôfskuorring en ûnôfhinklikens, koene jo midsjannewaris al riede. Mar “de werklikheid” en it melodramatyske “bining hast ferbrutsen” en “Fryske literêre tradysje” binne hielendal gjin dingen dêr’t keunst mei wurket. As jo sokke bûtenliterêre kritearia as útgongspunt nimme wurdt literatuer fansels “het zorgenkindje van het cultuur­leven alhier”; de sovjetlieding stie ek altyd klear mei droege ruften foar har sovjetskriuwers.

Earst dit. De reden foar it ûnsichtber meitsjen fan Frysktalich proaza is belachlik simpel: de skuld fan it deagean fan ’e Fryske taal dellizze by de skriuwer. Dy is ommers út himsels en masse opholden mei yn it Frysk te skriuwen—sjochsto noch ien profesjonele Fryske skriuwer, op Josse de Haan nei dy’t al in heal minskelibben yn it útlân wennet?

Fierder is der gjin ûnproblematyske definysje fan werklikens. As it domwei alles is dat troch ús sintugen ta ús komt, bestiet korona net en de resesje dy’t er feroarsaket ek net, likemin as it sifer 5. Wreidzje jo de definysje út mei wat wy miskien net waarnimme mar dat in flinke ploech foar wier nimt, sadat jo subjektive hallusinaasjes keare, dan bliuwe de kollektive wanen. Miljoenen beskôgje Trump as in effektive wrâldlieder. Dat genôch minsken earne yn leauwe makket it net werklik. Dêrtsjin kinne jo de stiifheid fan werklikens yn ’e definysje opnimme: werklikens is wat net fuortgiet as jo ophâlde deryn te leauwen, seit Philip K. Dick. Mar guon werklike dingen hâlde wiswol op te bestean as wy der net yn leauwe, tink oan de ûnbewiisbere deadlikens fan tabak smoken. Oarsom is der fanalles dat ik net as echt beskôgje, dat my likegoed efterfolget, lykas de film Get out—in keunstner wurket just mei fiksje: om’t dat ús bybliuwt, likefolle wat werklikens is.

De hast/ ferbrutsen bining is in sedimint yn ’e Fryske literêre tradysje. Mar de waarme bân fan it avantgardisme fan goed in ieu lyn—dat folsleine dekonstruksje fan de werklikens neistribbe—en fassisme wie in ynternasjonaal ferskynsel, net spesjaal Frysk. Literêre tradysje is in oanwaaksend proses fan teksten trochjaan oan nije generaasjes. Yn ’e praktyk hat dat meastal in selektyf ferrin. It ‘weardefolste’ wurdt derút pikt as wichtich, de kanon, dat wat de bern leare moatte. Sa beynfloedet just dat protsje ek de skriuwers: yndie is in reden om in literêre tradysje del te setten de foarming fan literêre konvinsjes, oftewol stylistyske of formele middels of eleminten fan ûnderwerpen dy’t troch werheljen yn wurk nei wurk tekens wurde fan ferskate soarten of sjenres fan skriuwen, lykas ‘fryske’ literatuer.

De oerdracht fan ’e literêre tradysje bart net sasear op it nivo fan offisjele algemiene konvinsjes; net ien dichtet noch fryske fjouwerrigels. It krijt syn beslach troch opnij brûken fan bylden—it weake miedlân—en lienen en útwurkjen fan plot—de reis as sels- of identiteitsûntdekking—en adopsje fan personaazjetypen oant op it punt fan stock characters—de stymske of Byronyske held—en fansels setting—faak in soarte fan eilân mei syn archetypyske ôfsûnderingssymbolyk, fan de modernistyske yndividu likegoed as mei kânsen foar ideale mienskippen. Koos Tiemersma kopiearre dat yn syn Einum en krige der fuort in Gysbert Japicxpriis foar: dat is aktyf tradysjebouwen en sa leare jo wol ôf om kreatyf te wêzen en tenei toeristeklasse hotelkeamers as setting te kiezen.

Dêrom strykt it grif dat fernijing it obstakel net is ta in Frysk b.w.kado. Mar dat der, sa’t Schotanus seit, wiswol fernijing wêze soe om’t in pear skriuwers op aktuele tema’s yngean en lêzers boppedat net hâlde fan eksperiminteel proaza, is gjin solide ûnderbouwing. Ek mist de grûn foar Schotanus har bestimpeljen fan ús ta masogisten fan bibelske omfang: Bruinsma syn fetoën fan in Frysk kadoboek soe in swiere ekstra straf wêze foar produktive skriuwers, boppe-op de straf fan it Frysk èn fan it skriuwen èn/of it plomstriken by de boekekongsi? Get real. De measten sieten al thús sosjale ôfstân te bewarjen. Oaren dogge út prinsipe net mei oan it b.w.kado om’t it keapjen fan in boek nei de belestingferheging hielendal in privileezje wurden is, ûntagonklik foar de AOW-ers; dat is wat ús lân ús te bieden hat. De rest hie de fiktive koffers al pakt, om nei de keunst­mjittige setting, de iepen metropoal fan de fantasij dêr’t se har wjukken útslaan meie.

Literêre fernijing is neffens de ynternasjonale literatuerwitten­skip eat dat mei politike en ynstitúsjonele feroaring komt. Dat bart natuerlikerwize: keunst is by definysje polityk en maatskiplik engazjearre, oftewol, keunst moat om keunst te wêzen by syn wrâld oanslute. In hiele stabile kultuer of ynfrastruktuer skept in stilstân yn syn oannames, bygelyks fan wat keunst is of wat de werklikens is, en syn noarmen en syn literêre sjenres. Keunstners krije te min romte foar nije prosessen om’t—it is spitich dat Schotanus dat net dúdlik nei foaren bringt—om’t se har kliberke mesenassen, dy’t ommers libje fan de status quo, net oertsjûgje kinne fan it nut fan radikale transformaasje. Keunst ferdwynt dan. Dichters publisearje wol yn Parys, byldhouwers gean te hakken yn Carrara, proazisten skriuwe op it ynternet en hawwe tûzen folgers en gjinien dy’t seamelet oft se dizze wrâld wol kenne.