name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Foaropwurd

Fers2 nû. 4.14, 23 septimber 2018

De iepen maatskippij en syn fijannen XIV:
Artivism

 

image Fers2

 

 

Artivism klinkt fris; is sa âld as de nacht. De Tachtigers wie artivism, it situasjonisme om 1968 hinne, de zapatismo yn Meksiko, occupy yn 2006, de Guerilla Girls al goed tritich jier lang, oeral wie artivism yn de jierren njoggentich—mar nea yn Fryslân.

Ho, ropt de Fryske lêzer no (ritueel giet de mûlhoeke omdel + twa earms yn ’e loft tusken tillen en smiten, as Fryslân eat mist dat de wrâld wol hat): de Jongfriezen ha gâns keunstpropaganda bedreaun, as aktivisme, hanneljen om sosjale feroaring te beäven­searjen, mei keunst, sjudêr; dat artivism net yn it nije skiedboekje oer Fryske literatuer stiet is om’t ek net elke iepenbiering yn de bibel komt, kanons en copyrights, no, en hjoeddedei is yn Fryslân it measte moai, earlik en demokratysk, freegje mar oan ’e deputearre fan Kultuer, dus dat artivism fan de stifting Keunstwurk oant Lân fan Taal ûnbekend is komt om’t der gjin ferlet fan is; de Guerilla Girls yn Ljouwert op de kulturele haadstêd om kullen te tellen, of by it Fryske dichterskollektyf, dêr’t yn augustus de man-frouraasjo 31:10 wie en de 10 froulju amper publisearje en kollektyfoptredens foarbeholden binne oan manlju en se in fers oer dy ûnearlikens net pleatsten en dat wie dat? Trouwens

it is net goed foar de keunst om dy te politisearjen. Fedde Schurer lies Plato en seach dat it in poerbêste taktyk wie om earst de dichters ta de ideale maatskippij út te bonsjoeren. Want poëten doele op offisjeuze tinkbylden, bringe mei hertstochten de top-down-oarder yn ûnstjoer en liede ôf fan de wierheid, dat se binne gefaarlik foar de maatskippij; sjoch nei de artivist documentary, fideokeunst dy’t keunstner-aktivist Ai Weiwei sels ek omskriuwt as hooliganism, oftewol maatskiplik destruktyf gedrach, wat benammen sa is om’t artivism documentarists in tige subjektyf byld bringe as werklikheid;Sjoch ûnder oaren Selmin Kara, ‘Rebels without regret: documentary artivism in the digital age’, Studies in Documentary Film 9:1 (2015) 42-54 <https://doi.org/10.1080/17503280.2014.1002250>. dus logysk dat in museumdirekteur dy’t artivism kurearre dien krige, sûnder opjefte fan reden, de útstalling gie oer plysjegewelddiedigens;Matt Stromberg, ‘After museum director is fired, artist shuts down her exhibition on police brutality’, Hyperallergic, 18 septimber 2018 <https://hyperallergic.com/461150/american-monument-lauren-woods-kimberli-meyer-california-state-university-long-beach/> [krigen 19 septimber 2018]. jo kinne net alles mar keunst neame—of wierheid.

Wierheid op himsels is net bysûnder wichtich yn it stribjen nei in bettere wrâld (seit Fers2) en in oerute utilitaristysk konsept. Keunst is it befreegjen fan de ‘werklikheid’ en de ‘feiten’ en it befreget sadwaande altyd machtsrelaasjes, ommers wa claimt de feiten? Der is gjin keunst dy’t apolityk is. Keunst is ynherint polityk. Mar ‘politisearjen fan keunst’ is net wetter nei de see sjouwen; it betsjut it gefaar fan “misuse of rational aesthetics for ... mass domination.”Theodor Adorno, Aesthetic theory, red. Gretel Adorno and Rolf Tiedemann, oersettersynl. Robert Hullot-Kentor (Minneapolis: U.P. of Minnesota, 1997) 56. Wêr’t Walter Benjamin—Schurer kende syn namme net, lit stean syn wurkJohanneke Liemburg, Fedde Schurer: Biografie van een Friese koerier, 1889-1968 (Ljouwert: Friese Pers Boekerij, 2010).—foar warskôge doe’t er analisearre dat ‘rjochts’ de polityk estetisearre en ‘lofts’ de keunst politisearre, is dat oer de foarstellingsstrategy fan lofts ûnûntkomber de hegemony fan in beskate loftse politike kar dominearje soe, lykas it dogma fan art pour l’art dat de keunstner weihold fan rjochtse striidjubel en wilens de autonome keunst smoarde.Walter Benjamin, ‘The work of art in the age of mechanical reproduction’ [1935], in Id., Illuminations, oers. Harry Zohn (New York: Schocken Books, 1969) 217-251 <http://web.mit.edu/allanmc/www/benjamin.pdf> [krigen 19 septimber 2018]. Mar it is goed tachtich jier lyn dat Benjamin dat meimakke. Sûnt is de politike konstellaasje ûnwerkenber feroare.Aldo Milohnic, ‘Artivism’, oers. Olga Vuković, eipcp, maart 2005 <http://eipcp.net/transversal/1203/milohnic/en> [krigen 19 septimber 2018].

Krekt oarsom as aktivistyske keunst, dus keunstwurken yn tsjinst fan propaganda foar reboelje en politike of klassestriid, wiist artivism elk ramt fan organisatoaryske, ynstruktive en ideologyske prinsipes ôf. Keunst en aktivisme, sa liket it, hawwe har beide oanpasse moatten oan nije, modiale foarmen fan kapitalisme en te fersmiten sosjale en kulturele relaasjes. De artivism fan no is imazjinative ekspresje op it snijflak fan de ‘expanded fields’ fan keunst mei aktivisme, it fungearret yn omfiemjende sosjale bewegingen en/want it ropt op ta perfekt, wier meibeslissingsrjocht sadat der in earlike en moaie publike romte groeie kin.Manuel Delgado, The limits of critique: ‘artivism’ and post-politics, LIMEN2, 2013 <http://www.arxiulimen.com/wp-content/uploads/2013/01/LIMEN2.-The-limits-of-critique.pdf> [krigen 19 septimber 2018]. Artivism kaapt billboards, “ExxtremeDroughts : Global Warming fueled by ExxonMobil”, it set mei aksjes dy’t gjin polityk mar keunst binne de -ismen heger op ’e aginda en stribet fia bewustwurding nei sosjale ferantwurdlikens; faak giet it om it opnij opeaskjen fan de iepenbiere romte en it iepenbier diskoers, dy’t privatisearre en depolitisearre rekke binne en dus dehumanisearre.

Hoe’t de keunst depolitisearre is, litte de Guerilla Girls kear op kear sjen. Froulju binne, útsein as muze of model, fierhinne útsletten út museums, galeryen, skoalboeken, opdrachten ensa­fuorthinne. Politike doelen wurde skrast of deagewoan net ûnderstreke yn ’e yn depolitsearre politike kriten fan de ynstitúsjonele keunst. Depolitisearring hâldt hjir yn it oerjitten fan politike ideologyen, ynbegrepen de skerpe botsingen oer prinsipes lykas in (ûn)behindere tagong ta it ‘symboalysk kapitaal’, yn in rige lossteande bestjoerlike technologyen dy’t basearre binne op ienriedigens oer wat elkenien berikke moat, bygelyks ynklusiviteit of leechdrompeligens. Wat dat oangiet hat Bourdieu syn ûntdekking fan in nije sfear fan ûngelikens, troch it ferskil yn keunstgeniet tusken minsken, aardich skea oanrjochte. Bourdieus ferhannelingen woene ha dat museums deftich, wyt en manlik wiene en foar de befoardielde klasse, dat in beweging kaam op om de museums iepen te stellen foar de alsa útsletten groepen. Mar nei desennia fan leechdrompelich ferskaat is it museum noch altyd in elitêr plak en wilens wurde museums bestjoerd troch managers út de geastwittenskip dy’t apolityk tinke.

Dus de nije curatorial activism past net langer it museum oan de smaak fan it publyk oan, mar is fan betinken dat jo it publyk aktyf foarmje moatte troch sosjaal earlike kolleksjes. Foar dy museologyske artivism is romte, mar wêr’t jo artivism eins it earst ferwachtsje is yn de poëzy. Poëzy is “counterculture, forget it, niche market, very non-profit”, sei in behelpsum útjouwersforum ûnder de entry ‘target audience for literary poetry??’. Counterculture seit allinne mar dat de hâlding ôfwykt fan de hearskjende sosjale noarm dêr’t de subgroep it net mei iens is, dus counterculture hoecht hielendal net polityk te wêzen, dat is sa. Mar poëzy hat as gjin oare utering troch de ieuwen hinne de ûnbegrinzge ferbyldingskrêft fan de taharker en letter de lêzer oantrúnd. “Poetry has been a vehicle unmarried, so far, to any ultimate ‘official’ authoritarian definition”, seit dichter Amy King, sadat poëzy nea in commodity waard: “Poetry continues to enjoy one of the more remote luxuries of disregarding monetized allegiances, at least as the least popular and packageable medium.”Amy King, ‘What is literary activism?’, Poetry Foundation, 18 augustus 2015 <https://www.poetryfoundation.org/harriet/2015/08/what-is-literary-activism> [krigen 19 septimber 2018].

Inkeldris krijt artivism syn beslach. Op de presintaasje fan de dichtbondel Gatten yn it tek fan Jaap Veenstra yn it tsjerkje fan de Rottefalle bruts mei it poëtysk besmodzgjen fan de burokrasy spontaan de sosjaalkulturele hooliganism út. ‘De oerbliuwers’ fan Gerrit Breteler liket âlderwetsk polityk toaniel, mar hannelet om it opnij opeaksjen fan de romte dy’t om politike redenen ûntfolke wurde ‘moast’, om dêr in ideale maatskippij te stiftsjen. Lykas op’ e bondelpresintaasje fan Veenstra giet it yn it toanielstik om in wylde, fantasyfolle aksje fan in ad-hoc kollektyf. Redaksjes, keunstners­kollektiven of artistike netwurken om sokke artivism te ûnderstypjen hat Fryslân net. De ynstitúsjonele stipe is op ’t heden foar ‘yntermedialiteit’, de krúsing fan literêre mei fisuele keunst.

Mar seit Marshall McLuhan net dat mediale ferbiningen o sa wichtich binne om’t de—alle—media de sosjale ferhâldingen foarmje, ommers media bringe de berjochten oer, en dat de minske yn it sintrum stiet fan de mediale ferbiningen? Dêrom binne just by performancekeunst, lykas teater en poëzy, en by polityk de multymediaferbannen fan essinsjeel belang, en noch mear as it proses fan ’e ‘politykheid’ yn alle rjochtingen giet en multystabyl is en sterk ôfhinklik fan it waarnimmen.Marshall McLuhan, Understanding media: The extensions of man (London / New York: McGraw-Hill, 1964) 7-23 et passim <http://robynbacken.com/text/nw_research.pdf> [krigen 19 septimber 2018]. Sa ticht leit, as men de prefiks ‘ynter’ definiearret as ‘fan wjerskanten’ of ‘mei-inoar’, ‘yntermedialiteit’ tsjin artivism oan! Ken Fryslân dan soms in drinkwetterfaksin dat besmetting tefoaren komt?

Of flink hanwaskje mei griene tsiis? “It skriuwen … fan Fryske boeken is by útstek in utering fan Fryske identiteit”, stelle Eric Hoekstra en Reinier Salverda.E. Hoekstra + R. Salverda, ‘Identity, literature and Leeuwarden Fryslân Cultural Capital of Europe 2018’, Friesch Dagblad, 13 april 2018, 22. ‘Fryske’ is ‘Frysktalige’ en ‘boeken’ ‘skreaune media’, dat der stiet: skriuwers konseptualisearje identiteit as (Frysk)talich. O? Oanberne omstannichheden en kondysjes—lykas etnysk erfskip, sekse en immen syn eigen liif—kinne yndie in rol spylje yn hoe’t ien syn identiteit definiearret. Mar minsken groeie op, har ûnderfiningen meitsje dat hjasels en oaren har oars besjogge, dêrtroch feroarje de measte aspekten fan har identiteit kontinu. Identiteit op syn bar wurket yn op de beslissingen dy’t ien nimt oer idealen, freonen, fanalles, wat wer nije ûnder­finingen tastiet. Just om’t dat sa dynamysk tagiet brûke in hiel soad keunstners har wurk om ideeën oer identiteit te befreegjen; it persoanlike is polityk.The Museum of Modern Art, ‘Investigating identity’, MoMALearning, g.d. <https://www.moma.org/learn/moma_learning/themes/investigating-identity> [krigen 19 septimber 2018].

Fisuele poëzy, it wurd x byld-krúspunt, de Fryske writing act fan no, hat Fryslân hielendal net berikt doe’t it meitelde. Yn ’e tiid fan de kalligrammen ûntdutsen de Jongfriezen it sonnet. Ideogrammen, út deselde tiid, kaam sels it bestean fan nea de Ofslútdyk oer. De concrete poetry dy’t yn de jierren fyftich yn Switserlân, Eastenryk en Dútslân om spilfiguer Eugen Gomringer hinne spile en dy’t ûntliende oan Dada en Futurisme, wie dien yn de jierren sechstich. Wat der yn 1970, as guon Fryske dichters konkrete fersen begjinne te meitsjen, yn Nederlân restearret oan concrete poetry is ferskood fan estetyske oerdracht nei ‘in gedicht mei in boadskip’, frijwat boargerlik, tink oan de Loesje-ansichten.Tineke Bierma, ‘Concrete poetry: the influence of design and marketing on aesthetics’, Dissertations and Thesis, Paper 3438 (1985) 2 <https://pdxscholar.library.pdx.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=4446&context=open_access_etds> [krigen 19 septimber 2018]. Provosearjende kollaazjes lykas ‘REAGAN’S DEATH COPS HUNT POPE’ hat Fryslân nea sjoen. De—útlânske—fisuele poëzy fan no is hybride, rint utinoar fan konseptuele poëzy, fia it struien tekens oer de side hinne, oant komplekse text-scapes, bygelgyks fan mIEKAL aND, en wjerstiet faak it betsjutting jaan en stelt hege easken oan ’e lêzer en dy tinkt net fan ‘moai’. Koartsein, it hâldt him net neffens de normale opfetting fan de funksje fan keunst: om wille te besoargjen oan de yndividule minsken.

Mar dat, de fisy op wat keunst dwaan moat, ferklearret—neist minne (keunst)oplieding en flinke brain drain út Fryslân wei, want artistyk hanneljen is kognitive ynset—wêrom’t hjir gjin artivism is en allikemin in aktyf publyk dêrfoar. Toanielgroep ’t Barre Land út Utert luts oeral folle sealen mei syn maatskiplik engaazjemint, útsein yn Fryslân. It gefal is dat it neoliberalisme de iepenbiere sfear omset yn private romte. Dat hat in neidiel, minsken betrouwe minder op oaren. Keunstners witte dat keunst ûntdwaan fan syn publike funksje it yn ’e kaart spyljen fan it neoliberalisme is, dat keunst redusearret ta matearje, want ferbyldingskrêft en dreamen hawwe gjin inkelde maatskiplike noch ekonomyske wearde. Tagelyk, om’t keunst noch altyd oerheidsstipe krijt as boarne fan beskaving, moat keunst sosjale fraachstikken oplosse. Dat betsjut dat de neoliberalistyske depolitisearring en kommersjalisearring keunst as publyk manifest fan ’e iene kant útholt, wylst charity art—de fonteinen dy’t de kulturele haadstêd genereus skonk—en community art—de gesellige ‘publike’ kreatyf mei koarke fan Lân fan Taal—dat fan de oare kant dogge.Sjoch Rodney Diverlus, ‘Re/imagining Artivism’, in David Elliott, Marissa Silverman en Wayne Bowman (red.), Artistic citizenship: Artistry, social responsibility, and ethical praxis (New York, NY: OUP, 2016) 189-209. De funksje fan keunst is no: ferdivedaasje.

Sadwaande bliuwt in Telegraafsjoernalist dy’t komt foar Breteler syn toanielstik hingjen op de pro-swartepite-lju en driigt ‘De oerbliuwers’ del te setten as white trash. De agitprop fan miljeusoarch en sustainable economy ûntgiet him folslein, mar de hooliganism hat er meikrigen. It is in begjin.