name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Foaropwurd

Fers2 nû. 5.19, 1 desimber 2019

Kontrakulturele taalpuritein

 

image Fers2

 

 

Fama, de rabberij yn gouden simmerjurk, lit har echt net keare troch in gammele ôfslútdyk of in min spoar. Wy wisten it yn Amster­dam al. “Aggie is útskreaun,” sei ik tsjin Arjen Hut, want it is—yn A’dam—hip en seksy om úteinlik útskreaun te wêzen. Hut fertelde oer Aggie van der Meer har lêste wurk en oer de fysike behinderingen by it skriuwen, ien each, ien hân. Yn ’e tiid dat ik mei myn hân siet wie de stimwerkenningsoftware al bjusterbaarlik goed, mar inkeld beskikber yn it nederlânsk, net yn it frysk. Us heit wie de iennichste dy’t in fryske stimwerkenner meitsje koe, want hy prate de taal geef, sei ik tsjin in kollega en in dei letter wie ús heit der net mear. Ek hoecht fryske stimwerkenning no net langer, want gjin hûn praat noch geef genôch frysk, dat de software it begripe kin, mar Hut prate noflik troch myn pessimistyske prakkesaasjes hinne. It wie krekt letter dat ik it boek yn hannen hie: Van der Meer hat dêryn it geef frysk ferlitten en skriuwt—yndie—eat dat gjin stimwerkenner snappe koe.

It aparte is lykwols net Van der Meer har move. Sy is net sa feroare. Se fytste gewoanlik al sa’n soad Nederlânsk yn har fryske teksten, wat se foar de redakteur fûl ferdigene as har artistike frijheid, “sa sis ík dat altyd”, dat jo allinne de alderbrykste frasen in bytsje behoffenen. It aparte is dit. As jo wat sizze fan it omropfrys­lânfrysk, dat it hieltyd mear de standert wurdt, mei de farske Gysbertwinner Van der Meer as nije mjitstêf/rjochtline, dan telle jo no as taalpuritein as in kontrakulturelenien.

Earder skikten jo jo as taalpuritein, immen dy’t it frysk Frysk hâlde woe, by de taalstriders dy’t de Fryske hurde kearn útmakken. Jo wiene mordikus tsjin op it homeopatysk ferleskjen fan it frysk mei fansels nederlânsk en no ek ingelsk. Jo skrillen net tebek foar de tige fertochte komôf fan jo purisme, de Fichtiaanske taalsuverens­ideology dy’t it fûnemint lei ûnder it Germaanske Blut/Boden-suverjen. Koarts, woene jo it frysk sa litte, wiene jo wolkom by de Ried fan de Fryske Beweging en slimmer. Mar kleie jo hjoed oer it ferhollânskingsbelied fan de fryske taal, dan wurkje jo tsjin, dan binne jo gjin oprjochte sljochte Fries. [sljocht = plat, as yn: makliker oerhinne te wâdzjen troch ús folksfertsjintwurdigers.]

Alhoewol’t it op it earste gesicht bizar liket, unyk en nij is it belied fan taalassimilaasje net. Troch de tiden hinne oanfurdigen folken de opleine taal fan har politike lieders en oerwinners. Wol holden minsken tagelyk hieltyd bannen mei har regionale en lokale talen, al foelen dy bûten de offisjele sfear. Ek is der altyd ûnder inoar útliend tusken talen en taalfamyljes. Tagelyk late fan ’e njoggentjinde ieu ôf nasjonale identiteit of politike trou ta it oanfurdigjen fan ien inkelde taal as de iennichste drager fan it petear tusken alle minsken. Oft dat nasjonalistysk projekt no slagge of net en likefolle hokker taal oft minsken thús yn ’e keuken praten, dy ienheidstaal waard de krêftichste oandriuwer en symboal fan nasjonalisme. [nasjonalisme = trou en tawijing oan immen syn eigen lân op grûn fan it tinken dat jo lân better is, mei agresje nei oare lannen, as yn: Fryslân boppe en de rest yn ’e groppe.]

Taal is dus net samar in ûnskuldich fuortbringsel fan keppelbisten har sosjaal hâlden. In skriuwer oer de eangst foar ymmigranten en Brexit skriuwt: “This hard-headed association of language with national identity was at the core of an extreme version of nationalism that led Europe to two world wars.”Mario Saraceni, ‘Back to the 19th century: how language is being used to mark national borders’, The Conversation, 4 oktober 2016, theconversation.com/back-to-the-19th-century-how-language-is-being-used-to-mark-national-borders-66357, krigen 22 novimber 2019. Taal qua folksidentiteit hat altyd in mislike hekel hân oan multykulturalisme. Dat is yn essinsje wêrom’t Dichter op de Deel, Dien de Boer, wol Fryske dichters by har útnoegje koe om op har poadium foar te lêzen, mar nea werom útnoege wurde kin: hja praat hollânsk. Har meidwaan bringt de ienheidstaal yn gefaar. Nei in jier lang seuren mocht De Boer har wol oanslute by it dichterskollektyf Rixt. Mar Rixt hie in praktysk obstakel neist antymultykulturalisme. As Rixt hollânsk derby docht stiet allinne oerheidsstipe út it sosjale kohesypotsje iepen, net mear út it fryske taalpotsje.

Yn dat lêste sit fluch ferskowing. Want Rixt groeit nei De Boer ta: dei nei dei is it frysk minder te ûnderskieden fan it nederlânsk. Dat komt net troch de kontinue en stadige, natuerlike, organyske en grassroots taalferskowing dêr’t alle libbene talen—mar de deade net—oan bleatsteld binne. It komt om’t de Fryske polityk & bestjoer­ders de stjerrende fryske taal doelberet op de rinnendebân oer de Bûterhoeke forsearre ha, dêr’t de drege fryske wurden en grammatika mei in needgong ferfongen wurde troch maklike nederlânske.

Foar alle dúdlikens, it giet hjir oer formele taal (dy’t de tradisjonele maatskiplike rollen & de hiërargyske sosjale struktuer wjerspegelet en dêrom, sa’t poststrukturalistyske (post)marxisten oanwize, foarbeskate patroanen fan kommunikatyf hâlden fereasket; formele taal is by útstek hegemony): it giet oer ûnderwiis en iepen­biere ynfo, net oer keunst. Want moat ik as keunstner myn artistike wurk sa formulearje dat it foar elkenien begryplik is en moat ik nijfoarmingen, lykas op it medysk mêd dêr’t it frysk grutte hiaten ken, sa kieze dat it Fryske folk dy hapklear oernimme kin? Unsin. In artistike skepping hat ferlet fan krekt dat spontane elemint dat de hiele foarm en ynhâld ûnderstipet en, om mei Redbull te reden, wjukken jout. Oernimmen troch it folk is by in artistyk beslút gjin faktor. As dat oernimmen wol beskiedend wêze soe, koene jo better it nederlânske ekwifalint brûke: dat is dus ek krekt wat der no bart! It Fryske kultuerbelied erkent hielendal gjin talige keunst. [keunst = de frijheid om kulturele uteringen te betinken, meitsjen en fersprieden sûnder politike bemuoiïng, oerheidssensuer en druk fan net-steatspartijen.] Wêrom soene se. In oar ding is dat it Fryske folk leard hat om passyf ôf te wachtsjen wat him fan hegerhân troch de strôt treaun wurdt.

Wer in oar mar besibbe ding is de ûnmooglike misje dêr’t it nasjo­nalisme it nasjonalistysk liederskip mei belêste. Foar de foarming fan naasjesteaten moast de taal as it fûnemintele teken sjoen wurde fan de identiteit en it territoarium fan dy naasjes. Logyskerwize moasten lieders sjen litte dat de taal fan har naasje al in ivichheid bestie mei al syn werkenbere en ûnderskieden eigenskippen fan taalregels, wurden en lûden. Dat wie fier fan de wierheid. It is sels absolút ûnmooglik by libbene taal. Want talen binne beweechlik ynstee fan fêst, yn kontinue feroaring en hiel fetber foar ferminging mei oare talen. In fraach út de histoaryske fryske taal­wittenskip, dy’t âldheechlearaar Philippus Breuker lêstlyn foarlei, is wêrom’t de ea ynternasjonaal aktive fryske taalkunde de lêste desennia krompen is ta in hoekje Fryske Akademy. Myn hypotese is: har ideologysk postulaat doogde net. Se moasten tajaan dat se eat ûndersochten dat net sasear net bestie, as dat it net iens bestean koe: ús stokâlde suverfryske taal.

Mar twahûndert jier lyn—yn Fryslân hûndert—gie it fantasearjen fan folk- en territoarbûne taalskiednissen dat it slydjage. In jonge Fryske romantikus tocht wurden en taalregels op, oer te nimmen troch it folk, dy’t sa oars mooglik wiene as it hollânsk, lykas de meartalútgong -s foar wurden einjend op -ing. [ferhollânsking -s = kultuerhomogenisearjen (pejoratyf), as yn: ‘{tracht} deze grijze dochter der Germaansche oudheid nog enigen tijd het verder doorglippen te beletten.’Sitaat fan etymolooch Joast Halbertsma dy’t taalferskynsels seach as ferbûn mei ien beskaat folk, yn Philippus Breuker, ‘Mytysk tinkende Joast Halbertsma’, Philologia Frisica 1091 (2015) 64-79, 64, 66.] Dat is lang net histoarysk, sa’t elkenien sjocht no’t Google en de grutte Amerikaanske universiteiten âldere fryske teksten online beskikber makke hawwe. Mar it efterhelle njoggentjinde-ieuske tinken oer taal as eat mei in natuerlike kontinuï­teit, in allyksa natuerlike bân mei in folk en dêrom eat dat folken natuerlikerwize nei binnen ta ferbynt en nei bûten ta ôfbeakenet, hat ús net mear ferlitten. Wy miene dat wy in skriuwer út Grins werkenne kinne, mear as alle oare tekens troch syn taal, om krekt te wêzen syn taalflaters.

Yn de nacht foarôfgeande oan de Sinterklaasyntocht yn Ljouwert is dit affisje ferspraat yn de Prinsetún yn Ljouwert. De Sint sels mei in Hitlersnorke. En in heakkekrús op syn miter. Dan de taal: beide kearen it wurd ús sûnder skerpteken. Ek de wize hoe’t ‘de blokkearpiten’ werjûn wurdt, ferriedt de net-Frysktalige eftergrûn fan de betinker fan dit skandalige makwurk. Dan is der ek noch it wurd ‘wyt’. Dat ferriedt dúdlik in eftergrûn fan minsken, dy’t it begryp ‘blank’ dêrtroch ferfange wolle. En dat docht hiel sterk tinken oan de rûnte fan KOZP-oanhingers.
It doch my ek tinken oan dy KOZP’er út Grins.Kerst Huisman, g.t, Facebook (Group Fryslân en de Fryske taal), www.facebook.com/groups/152985924776502/3258937380847992/, 16 novimber 2019, krigen 16 novimber 2019.

Dêr ha jo op Facebook in folbloed Ljouwerter yn ’e kraach fette! Want yn algemien doarpsfrysk is it ‘foarôfgeand’ sûnder -e op ’t ein, útsein as it in saakwurd is (‘it foarôfgeande’) en it is ‘affysje’ dat rymt op plysje, mar plakkaat mei ek. It algemien doarpsfrysk set gjin lêstekens op haadletters en brûkt foar it tsjinstelde fan swart wiswol ‘wyt’. Ek is ‘makwurk’ in woansdei hakbaldeiwurd dat sa ûnfrysk is dat it ûnderskriuwen mei ‘de blokkeerpieten’ der hast as doarps­fryske taalgloarje tsjin útkomt. Dochs ferklearret de provinsje dat se wiis binne mei it sosjalemediafrysk. Mar it kin net oars of se klopje harsels op ’t boarst om it bestean derfan, net om ’e kwaliteit fan sosjalemediafrysk. Dat kin har net skele en se witte fan neat: provinsjelju lêze faak gjin frysk en prate it sels net want foar amtners noch politisy is it behearskjen fan it Frysk in funksjeeask.

Dat is planút skandalich: yn erkende twatalige gebieten oan yn Sina en Súd-Amearika ta, dêr’t mearderheidskultueren dochs flink repressyf wêze kinne, ferwachtsje se fan oerheidspersoniel dat dat twatalich is. Ek skandalich is dat der gjin frysk te hearren is op it Fryske festival Explore the North, sa’t âld-Dichter fan Fryslân Eeltsje Hettinga no krekt sinjalearre en dichter Cornelis van der Wal al yn 2011. Se rjochtsje har op in hollânskpratend publyk sei VdWal. Wierskynlik is der no, acht jier sûnder ûnderwiis Frysk letter, noch minder publyk dat frysk begrypt, al hoecht dat foar festivals likemin as foar oerheidsfunksjes op in heechliterêr nivo. Wat dat oangiet is it alarmearjend dat der relatyf in bytsje Letterefûnsstipe nei frysktalige projekten giet. De Frysk Nasjonale Partij soe ferhaal helje, mar dêr ha wy neat mear fan heard. It wie al bekend dat te min Fryske skriuwers stipe oanfreegje, it Fûns kin it net jaan as it net oanfrege is. Der binne mar in lyts bytsje literêre fryskskriuwers mear.

Hoe’t dêrom de ôfklaaide frysktalige literatuer de fryske taal rêde moat is in riedsel. Hat jim deputearre fan Kultuer bewiis dat dat kin, taal rêde mei literatuer? frege dichter De Boer. Eh nee. Us deputearre wurdt wei yn jurkjes, net yn bewizen. Feriene Naasjes kultuerklup Unesco begûn mei taalerfskip fêst te lizzen fan taalmien­skippen dy’t aanst net mear bestean. Polityk en kultuernasjonalis­tyske minderheden dogge dêr ferbjusterjend maklik oan mei want dy fiele har erkend. Dat oerheden wrâldwiid lizze no op websiden fersen fêst yn nei de lêste siken gapjende talen, ferromme dat it knikje multykulturalisme dêr’t se minskerjochtlik of wetlik net ûnderút kinne sa goedkeap wêze kin as it niisneamde dichterskollektyf Rixt. Ek in tillefoanapp sil gjin taal rêde, mar rimelje en jeppe leit polityk minder gefoelich as goed ûnderwiis yn in folkstaal dy’t de bestjoerders net ferstean kinne. De fraach is, andere ik, oft jo in deageande taal überhaupt rêde kinne—stel dat jo dat woene.

Der moat ferlet en goeie redenen wêze foar taalbelied of, yn jargon, taalplenning. Taalkonkurrinsje is sine qua non en it ûnder­bouwen giet altyd oer taalwearde. Mar taal hat twa wearden, erfskip en kommunikaasje, en alhoe’t se taal as erfskip, de iene nei de oare fan ’e provinsje stipe webside fol mei taal, hjir ek sjogge as ûnmisber foar de Fryske identiteit, wat dat ek wêze mei, it Frysk as kommunikaasje hat amper wearde. Taalhâlding is in wichtich begryp yn in maatskippij dêr’t twa talen neistinoar bestean, al wie it mar om’t bestjoerders der de kausaliteit mei omkeare kinne.

Want gewoanlik sjogge de brûkers fan de taal mei de lege status yndie de oare taal as mear gesach­hawwend, moaier, geskikter om abstrakte saken mei út te drukken en mear ferfine en de eigen taal as ien dy’t net meitelt yn ’e maatskippij en dêr’t jo neat mei kinne. Mar dat by de Friezen sels it ‘draachflak’ foar it learen en op alle nivo’s brûken fan har taal ûntbrekt, sa’t ús provinsje seit, derop doelend dat it bûten har macht leit, dat is demagogy. De oarsaak fan de negative taalhâlding is de trochgeande oanfal fan de dominante taal op de minderheidstaal. Meastal en ek hjir bart dy oanfal [linguïsisme = taaldiskriminaasje om de machts­ûngelikens tusken taalgroepen mei te ferblomkjen en folhâlden,Tove Skutnabb-Kangas en Robert Phillipson, ‘‘Mother tongue’: The theoretical and sociopolitical construction of a concept’, in Ulrich Ammon (red.), Status and function of languages and language varieties (Berlyn / Boston 1989) 450-477, 455. as yn: foar ûnderwiis Frysk sille wy dochs earst de Europeeske oanbestegingsregels in jier lang bestudearje moatte] troch ûnderwiis yn de minderheidstalen net te fasilitearjen en dêrmei makket de oerheid de garismatyske en praktyske-ekonomyske wearde fan de minderheidstaal aktyf lytser.

Allyksa misliedend is it wizen op it ingelsk as de lingua franca fan ús digitale tiid. Dat soe meitsje dat minsken har memmetaal yn ’e stiik litte, namstemear om’t taalassimilaasje beslist fertuten docht, lykas dat plattelânsjongerein mei ingelsk maklik oan it wurk komme yn ’e stêd. Sok tinken ûnderstelt dat der yn ús libben mar beheind plak is foar taal en dat it ingelsk dêrtroch de eigen taal ferkringt. Mar taal nimt hielendal gjin plak yn. As in taal net nuttich makke wurdt troch de maatskippij, ek al is der gjin direkte taaldiskrimi­naasje, twingt needsaak—dat hat neat mei taalhâlding te krijen: minsken moatte ite—ta oergean op de dominante taal. As dat ienris oan ’e gong is, takket in minderheidstaal hurd ôf. Dêrom sizze sifers neat en kin de Fryske Akademy likegoed ophâlde mei tellen hoefolle minsken anonym oer harsels doare te sizzen dat se floeiende fryskpraters binne.

It is dus it systeem, de oerheid mei syn útfierders fan it belied lykas machtige ûnderwiisadfiseurs en dito skoalkoepelbestjoeren, dat de minderheidstaal de ôfgrûn yn triuwt. As jo in bern yn ’e jieren dat er taal it maklikst opsûcht it learen fan syn eigen taal ûntnimme, is de bân brutsen. Dat is net yn it belang fan de ûntjouwing fan it bern. Jo hoege gjin nasjonalist te wêzen om yn in meartalige maatskippij pontifikaal foar it formeel learen fan de memmetaal te wêzen, op skoalle lykas it nederlânsk. In memmetaal is in berterjocht. Mar it brûken en learen is gjin plicht, lit stean in wet: as de bern in jefte fan har mem krije, dy’t se net ha wolle om’t se tinke dat se der neat oan ha, seit in native American oer syn deade taal, nimt op in stuit Mem alles werom. In treffender namme as ‘Mem’ hie de kulturele haadstêd ferline jier dan ek net betinke kinnen foar syn lullige taalprieeltsje. Mar alle dagen sa’n tritich fryskpraters (dea, nei skoalle, ferhuze) minder is likegoed lang sa slim net as dat de machthawwers de minderheidstaal yn syn gehiel ferfange troch in nije minderheidstaal. Troch de steat late taaltechnology is sa âld as de nacht, hat it doel fan mear praters en omfettet nije letters, standerdisearjen en modernisearjen.

Foar standerdisearjen is de Fryske Akademy (FA) oprjochte, want as dy de dialekten skrast hâlde jo mear ienheids­fryskpraters oer, yn provinsjeteory. Minder bekend mar like wreed is de troch de oerheid late taalmodernisaasje. Al jierrenlang bringt it ‘taalweb’ fan de FA it nederlânske ‘gebeure’ as fol­weardich synonym fan ‘barre’. Dat is net om’t hjoed fryskpraters like faak ‘gebeure’ sizze as ‘barre’, want dat is net te tellen, alteast de FA kin it net wittenskiplik ferantwurde fêststelle. Modernisearring is net deskriptyf; it is preskriptyf, en sadwaande net weardeneutraal.Ferlykje Einar Haugen, ‘Instrumentalism in language planning’, yn Joan Rubin en Björn H. Jernudd (red.), Can language be planned?: Sociolinguistic theory for developing nations (Honolulu 1971) 267-276, 267. Om’t de kommunikaasjewearde fan it Frysk dochs op nul set is, kin it taalbelied de taalprater fuorttinke: yn opdracht fan ’e provinsje giet de FA út fan in ideologysk takomst­byld. De FA is fan—ûnûnderboud—betinken dat ‘gebeure’ effektiver en funksjoneler is as jo aanst yn it frysk moderne dingen beprate wolle, en hat yn dy trant in taal betocht mei it each op it frysk op skoalle dat der net is en wierskynlik nea komt.

It taalweb ferbynt, oars as syn—hollânske—namme beart, hielen­dal net alle fryske taaleigen: de âlde wurdboeken, fan bysûnder hege kwaliteit, hat de FA doelberet weilitten. It hat inkeld de twa nijste wurdboeken mei FA-oanfollingen. Jo kinne yn it kylwetter fan taal­beliedadfiseurs riddenearje dat wurden komme en gean, mar salang’t de grammatika bliuwt, de taal allyksa himsels bliuwt. Mar de FA follet ek de grammatika oan dy’t fryske wurdboeken net ha. Sa gean betreklike bywurden neffens it wurdboek gewoan fan ‘dêr’t … yn’, mar neffens de FA fan ‘wêryn’t’ of, sûnder de ûnhollânkse ein-’t, ‘wêryn’. De reden dat minsken dat oernimme is dat se tinke dat it better heart, seit in stúdzje, dus twa simpele kritearia meitsje út wêrom’t ien lienwurd sjoen wurdt as naturalisearre en it oare as ynkringer: gewoante en prestiizje.Erida Prifti, ‘Language modernization vs. linguistic protectionism’, ERIC, 19 novimber 2009, 6, files.eric.ed.gov/fulltext/ED507223.pdf, krigen 22 novimber 2019. It haadkertier FA syn fixer op ’e grûn is de buorman op ’e Bûterhoeke, steatsútjouwerij Afûk.

Wat it boekje fan Aggie van der Meer hast ûnlêsber makket is net de taalfariant dêr’t it yn skreaun is op himsels. It omropfryslânfrysk groeie jo wol yn lykas yn in fers yn it snitsersk, al haw ik leaver it lêste. De barjêre is de ûnautentisiteit fan de brûkte taal, as dokters­taal dy’t as er net deagewoan ôfskrikt dochs hoe dan ek ûnecht en ûnoprjocht heart. Want sokke taal is bedoeld om der wat fan te learen en om te remediearjen; net om jo twa te ferbinen yn iepen konversaasje. It is krekt dy kwestje dy’t skoallen hawwe as se bern mar net oan it lêzen krije, wylst de âlden dat net werkenne en dan docht bliken dat de bern fan juf ynstruksjeteksten opdist krije, rjochte op it juste begryp fan taal & moraal, en thús ha se Annie MG Schmidt en dat is keunst yn autentike, earlike taal en dát lêze se wol.