name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Foaropwurd

Fers2 nû. 4.3, 11 febrewaris 2018

De iepen maatskippij en syn fijannen III: Ferfrjemding, of

Wêrom’t de iepen mienskip inkeld deade lju talit

 

image Fers2

 

 

Ferbjusterjend oan Hitchcock syn Vertigo is it minskbyld. In by hege útsûndering rasjonele, krêftige Hitchcockblondine, mei middenyn har hûs in high tech-bh útstald, skokte it publyk fan 1958. Noch djipper die dat de weiten hin dy’t foar de kontranormative frouljusrol oer nammerste weaker útkomt. Hichtefrees, in korset drage al is it om rêchklachten, leauwe yn paranormale ûnsin en in noch yrrasjoneler skuldkompleks: it ûntseit him syn identiteit as keardel. Mar boppe-al oerfalt jin de hyperrealistyske behanneling fan de Doppelgänger-trope. Wylst Scottie tinkt in look-alike te skeppen fan it deade ideaal Madeleine, skept er in look-alike fan ’e Doppelgänger fan Madeleine. De echte Madeleine, mei de inisjalen M.E., ‘ik’, hat nea yn syn libben west. Jo bliuwe efter mei de fraach wat identiteit feitlik is. En dat nettsinsteande alle kearen dat de Tresoardirekteur it jo útlein hat.

Al fersekere noch gjin jier lyn de Tresoar Stoomkursus “Klaar voor KH 2018” ús dat wy Friezen allegearre in stik foarâlden op ús DNA bewarje, niiskrekt joech de iepening fan de kulturele haadstêd ús in unike oarspronklike identiteit fan “laten zien wie je bent en wat je kunt … we zijn allemaal verschillend en allemaal hebben we dezelfde lotsbestemming [Europa] … ast al it âlde stean litst … om te fleanen … de takomst ropt ús.”AVROTROS, ‘Leeuwarden culturele hoofdstad 2018’, NPO, sneon 27 jannewaris 2018, 21:35, 38 min., <https://www.npo.nl/leeuwarden-culturele-hoofdstad-2018/27-01-2018/AT_2093363> [krigen 31 jannewaris 2018]. Hoe koe in oar no net dalik sjen dat de Friezen binne wa’t se no binne en net in âld stereoptype?

Dêrop is it antwurd net dat identiteit in beweechlik sosjaal konstrukt is, dat jo mei identiteit alle kanten op kinne, dat it dêrom in sintraal konsept yn ’e toerismemarketing is en dat autentisiteit yn kapitalistyske produksjeferhâldingen mei konsumintisme folklore en ferfrjemding opsmyt. It sit sa. It kulturele haadstêdmediaplan bestiet út eigen reklame en it keapjen fan romte yn de Fryske media foar sponsored content,‘Organisatie Culturele Hoofdstad met extra miljoenen onder curatele’, Liwwadders, 18 mei 2017, <http://www.liwwadders.nl/organisatie-culturele-hoofdstad-met-extra-miljoenen-onder-curatele/> [krigen 19 jannewaris 2018]; Kirsten van Santen, ‘LF2018: Wat gaat de Leeuwarder Courant doen?’, Leeuwarder Courant, 20 jannewaris 2018 <http://www.lc.nl/cultuur/LF2018-Wat-gaat-de-Leeuwarder-Courant-doen-22837342.html> [krigen 20 jannewaris 2018]; foar sponsored content yn ’e Leeuwarder Courant sjoch de webside http://www.lc.nl/LF2018/. al sette de kranten der oan no ta net by dat it om betelle berjochten, dus reklame giet. Foar de net-ynkochte media hat de Blokhúspoarte kwa mediaplan in foarljochter en dat is it.Radboud Droog; fierdere ynformaasje oer wurdfierderskip, parsekontakt of oare ynformaasje oer organisaasje en bestjoer is net mear iepenbier sûnt de kulturele haadstêdwebside 2018.nl opheft is. Kear mar ris in pûster as “Het is hartstikke vol … Te gek!” nei eat dat de media bettere ynformaasje jout as in hint nei bearen­burch en lilke boeren.Nynke de Jong, “Het is hier hartstikke vol. Mensen hebben weer en wind getrotseerd, te gek!” AVROTROS, ‘Leeuwarden culturele hoofdstad 2018’, NPO, sneon 27 jannewaris 2018, 21:35, 38 min., 4:40 <https://www.npo.nl/leeuwarden-culturele-hoofdstad-2018/27-01-2018/AT_2093363> [krigen 31 jannewaris 2018]. Fuort brocht de Ljouwerter krante it ‘nijs’ oer de ûntefredenens mei it NPO-ferslach fan de kulturele haadstêdiepening, fan “tientallen twitteraars”.Wilbert Elting, ‘Veel kritiek op televisie-uitzending van opening LF2018’, Leeuwarder Courant, 27 jannewaris 2018 <http://www.lc.nl/friesland/Veel-kritiek-op-televisie-uitzending-van-opening-LF2018-22859358.html> [krigen 31 jannewaris 2018]. De Leewarder Courant berjochtet op 4 febrewaris ek oer it ûntbrekken fan in ferslach fan de iepening fan de kulturele haadstêd yn De Volkskrant; dat wie in neffens de Volkskrant-ombudspersoan in beslút, de krante hie nammentlik de freed foar de iepening al in stik fan twa siden pleatst, mei de kop ‘Een ode aan de alledaagsheid in Feanwâldsterwâl’ en in nij stik soe neat taheakje. Pront reagearre De Volkskrant mei in ekstra klisjee: “Friezen boos.”Jurre Van den Berg, ‘Friezen boos: Leeuwarden wil als Culturele Hoofdstad de folklore ontstijgen, maar tv-uitzending helpt niet mee’, De Volkskrant, 29 januari 2018 <https://www.volkskrant.nl/televisie/friezen-boos-leeuwarden-wil-als-culturele-hoofdstad-de-folklore-ontstijgen-maar-tv-uitzending-helpt-niet-mee~a4563228/> [krigen 31 jannewaris 2018].

It kulturele haadstêdburo hat nea útlein oft de iepening publyk­rjochte wêze soe of mediarjochte. It wie it lêste. Mei de 40.000 direkte taskôgers dy’t de Ljouwerter boargemaster telde‘Openingsfeest LF2018 trekt 40.000 bezoekers’, Leeuwarder Courant, 27 jannewaris 2018 <http://www.lc.nl/friesland/Openingsfeest-LF2018-trekt-40.000-bezoekers-22859456.html> [krigen 31 jannewaris 2018]. wie gjin inkelde ynteraksje, ha jo it sjoen? Hja tsjinnen as commodity yn de kommersjele populariteit fan Ljouwert, as bewiis foar (potinsjele) sponsors dat it boadskip massaal ûntfongen wie.‘Researching audiences’, Media Studies 101, 13 desimber 2013 <https://mediatexthack.wordpress.com/category/audience-research/> [krigen 31 jannewaris 2018]. Troch de militêre drill die de massashow tinken oan ’e Ameri­kaanske troepe­toernoaien dy’t ôfstamje fan vaudeville, sirkus en—boarne fan’e simultane opset—wild west show en dy’t út middenklassenoasjes fan eigendom wei stribben nei fatsoenlike ferdivedaasje foar elkenien, mei deugden as moed, dissipline en lichemskrêftRoger Possner, The Rise of militarism in the Progressive Era, 1900–1914 (Jefferson, NC / Londen: McFarland, 2009) 41-42.—de Fryske ‘spesjale reporter’ ferwiisde nei it minne waar mei “trotseren”, as gie it om in tsjinstanner.

De elite bringt gjin massa op ’e dyk troch te harkjen nei har sosjoekonomyske ferlet, oerheden en kulturele lieders krije gjin mannichten yn beweging mei in berop op ’e rede; hja slagje dêryn mei in berop op ’e net-rasjonele weake belongingness yn minsken, mei symboalen fan etnonasjonalistyske poëzy, meisjongmuzyk, etnoskiednis en famyljemetafoaren. Dat is in wichtige prigel foar kollektive aksje en sa ha wy it op ’e iepening yn wurking sjoen, mei fadostjer Laverman as gûlend hynderfamke en in sentimintele wylde gok nei it mem-wêzen fan Mata H., en net inkeld wy seagen it. De kulturele haadstêdlieding hat der sa te sjen nea rekken mei holden dat der oare parse is yn ’e wrâld, dy’t se net lykas Pûtin sensurearje kinne en dy oar makket, mei de kennis dy’t er hat, sels wol út wa’t jo binne. “L’enfer, c’est les autres”, lit Sartre ien fan syn trije figuren yn ’e hel sizze as dy útfynt dat net de duvel mar gewoan de twa oaren him fonnisje sille.

Identiteit is selskonsept: de opfetting dy’t jo en oaren oer josels hawwe. It tinken dat ús selskennis makke is fan hoe’t wy ússels sjogge yn de Oar is in grûnprinsipe fan it eksistisjalisme. Yn it Sartriaanske model is it ferskinen fan de oar it desintralisearjen fan it sels. De Blik fan de Oar op it sels liedt ta in krisis fan alteriteit dy’t de persoan út syn selsmislieding fan macht weilûkt nei erkenning fan de macht fan de Oar. Mar foar de ûntdekking fan it sels moat der útsein de Blik ek in bewustwêzen fan de kwetsberens fan it Sels wêze; gjin eksistinsje sûnder skamte.Jean-Paul Sartre, L’être et le néant [1943], (Parys: Gallimard, 1976) 259-260. De tsientallen twitterders? Jin skamje kin net op Twitter, de kollektive emoasjes dêre binne grutskens, noed en mei-inoar lekker lilk wêze op de oaren. En dat ek al is de ‘oar as objekt’ fan josels net kenber om’t dy oar der earder wie as jo ‘sels’, seit Lévinas. Sûnder jo ferant­wurdlikens foar de oar is der gjin identiteit—it net deadzjen fan de oar is just de oarsprong fan jo sels.Emmanuel Lévinas, Totalité et infini: Essai sur l'extériorité [1961] (Dordrecht: Kluwer Academic, 1987) 161, 194, 238. Mar de clones fan Houellebecq syn Daniel dogge it net folle better as de twitterders. Har libbensferhaal makket har identiteit út, neffens de fisy fan Locke, mar altruïsme kinne hja noch net meiregenerearje litte, sadat de clone isolearre yn in sletten elektroanyske sel libbet; oaren tsjinkomme ‘hoecht’ net mear.

Us ûnbeskamme opfetting oer ús sels is gjin teory mar mear in ideology, eat dêr’t jo net neutraal foaroer steane mar mei in priveebelang, want de minske is oanwiisd op it ferdigenjen, ek foar himsels, fan syn selskonsept.Viktor Gecas, ‘The self-concept’, Annual Review of Sociology 8 (1982) 1-33. As wy net foar it bestean fan ús wêzentlike sels pleitsje glidet it ûnder ús wei. Ommers it sels sa’t it echt is, dat bestiet neist it sels sa’t de feilbere minskeholle it befettet, is in net-tagonklik, net empirysk te hifkjen ‘non-empirysk sels’ dêr’t jo yn leauwe moatte, sei ateïst-yn-’e-kast Kant. Kristenen binne dêr no noch lilk om want de minske soe mar ien sels ha, gjin twa. Wat op it spul stie wie identifikaasje as needsaaklike betingst foar morele ferantwurdlikens, oftewol it wyt foar straf en skuld, ek yn juridyske sin. As NPO-presintator Sissing himsels net mear identifisearje kin as de Sissing sels, kin er dan de skuld wol krije fan it klisjee-earjen fan Fryslân? Om’t wy ússels dochs (wer)kenne kinne moasten waard it ‘sels as subjekt’ fierder ûndersocht yn in psychofilosofysk ramt, mei de no-self-theory fan James Giles as in lêste strie, dêr’t it sels as evolusjonêr restant de taak hat fan tiid sparjen yn ’e omstannichheden dêr’t it foar makke wie, foar salang’t it wurket.

Al wie in substantyf, liiflik sels al in ieu foar Kant fan ’e baan, de neurowittenskip beneiere it sels objektyf en biologysk, mei fynsten dy’t kreas oanslute op de no-self. Yn it nijste model is it sels in trochgeande ynteraksje tusken in kearn-‘selsnetwurk’ fan bygelyks de mediale prefrontale korteks, in kognitive kontrôlenetwurk fan bygelyks de dorsolaterale kwabbe en in salience network yn ûnder mear de insula. It sels as objekt leit dus wiid ferspraat oer de harsens, wat te ferwachtsjen wie om’t selspresintaasje sintraal stiet yn it mentaal funksjonearjen. It sels is sa ynstabyl as wat, wat by Kant al bekend wie. It feroaret by alle psychiatryske krupsjes, ynbegrepen depresje dy’t mei in prevalinsje fan 18,7 persint hast epidemysk is. In ymplikaasje fan de fynst is dat de artificial intelligence-kollega’s har by it skeppen fan minsklike robots mei bewustwêzen net mear hoege te bekroadzjen oer it útfinen fan in keunstmjittich sels, alteast net ien analooch oan it broazele minsklike sels. Mar dat wisten wy al, want HAL 9000 syn synte­tyske sels feroare al troch de psychyske tastân fan almachtswinsk en lytsbernigens en it rûn tragysk ôf.

Al mei al ha wy in osa te beynfloedzjen selskonsept. Us libbensferhaal stiet iepen foar de groulikste suggestjes sa’t it Stanford Prison Experimint sjen liet, dus seker foar ‘keunst’ as polityk en it opnij skeppen fan identiteiten troch ‘kultuer’-toerisme. Tink net dat Stanford en it identiteitspolityk ûnderstypjen fan ús kulturele haadstêd mar oer groepsidentiteit gean. It ûnderskied tusken groepsidentiteit en persoanlike identiteit is net ynherint, mar komt fan de skieding fan akademyske dissiplines, sosjologen foar psychologen oer. By Plato en Protagoras is persoanlike identiteit sosjale identiteit. Yn de filosofy is minsklike identiteit in produkt fan de needsaak om mei oare lju om te gean op ierde; it minsklik wêzen docht net oars as ynteraktearje want hy sil wol moatte. It aktivearjen fan ‘by hokker groep hear ik’ of ‘wa bin ik djip binnenyn’ wurdt beskaat troch kontekst en de twa wikselje út.Rina S. Onorato en John C. Turner, ‘Fluidity in the self-concept: The shift from personal to social identity’, European Journal of Social Psychology 34:3 (2004) 257–278. Makket net út dat Frits Sissing jo net sjocht sa’t jo josels sjogge, identiteit slacht op it eksterne sosjale en it ynterne subjektive tagelyk. De metamorfose fan romtes en gewoantes fan minsken foar it toerisme-oanbod bringt samar—it bekendste foarbyld is de feramerikanisearre Sineeske muorreregio—in reproduksje fan sosjaalromtlike identiteiten, dêr’t ynternasjonalisme likegoed as deistich, banaal nasjonalisme en polityk nasjonalisme funksjoneel yn binne; en skuort ús selskonsept út syn ferbân.Sjoch Tourism Geographies - An International Journal of Tourism Space, Place and Environment 16:2 (2014) Special issue: Cultural geographies of tourism: Image, identity and place.

Unnedich te sizzen dat toeristyske transformaasjes mei in protte retoryk omklaaid wurde, net tafallich mei ‘identiteit’ as beswarjende formule. Fan de moderne identiteitsfoarming mei it each op homogenisearjen fan de befolking, sadat se mei syn allen konfliktleas ‘partisipearje’, falt it klearlizzen om oerwûn te wurden troch globalisearring en neoliberalisme op en tagelyk de near­geastigens. Oerheden swaaie mei rjocht op autentisiteit, “it rjocht fan minsken om erkend te wurden sa’t hja echt binne”K. Anthony Appiah, ‘Identity, authenticity, survival: Multicultural societies and social reproduction’, yn: Amy Gutmann (red.), Multiculturalism: Examining the politics of recognition (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1994) 149-164, 149., lykas troch de NPO, ek al is yndividueel noch sosjaal libben te redusearjen ta in dynamyske mar permanente kearn. De identiteits­foarmings­meganismen binne dûbelsinnich om’t identiteit, as it slacht op de relaasje fan sels mei oar, betsjuttingsleas is as der net feroare wurdt. Dêrom wurde autentisiteiten wol foarsteld as natuerlik en oanberne, mar konstruearre foar de sosjale situaasje dêr’t se har omtsjoenen yn dwaan moatte. Skiedkundich betsjut identiteit net inkeld in fêst punt yn ’e rin fan ’e skiednis, mar ek de feroaring fan (stjoerde) omfieming en ynfloed op minsken fan identiteitsaspekten. Oerheden bringe identiteit as kontinu en feroarjend sûnder dy twa stridich te meitsjen.Hüsamettin İnaç en Feyzullah Ünal, ‘The construction of national identity in modern times: Theoretical perspective’, International Journal of Humanities and Social Science 3:11 (2013) 223-232. <http://www.ijhssnet.com/journals/Vol_3_No_11_June_2013/24.pdf> [krigen 3 febrewaris 2018]. De contradictio in terminis ‘iepen mienskip’ leit foar de hân en wie net in ynventyf keunststikje út de keuken fan Jannewietske. “Cities are the most important communities of the world: almost all our identity comes from cities,” sei kreative stêdgoeroe Evert Verhagen op in lêzing yn 2013 yn Ljouwert, oer hoe’t kreativiteit (de ekonomy fan) de stêd feroaret.Evert Verhagen, ‘Creative cities: Evert Verhagen at TEDxStendenUniversity, Youtube, 13 juny 2013, 1:20 <https://www.youtube.com/watch?v=W2lZYKX80EM&feature=youtu.be> [krigen 3 febrewaris 2018]. Faak rint it kulturele homogeniteitsdoel fan identiteits­foarming as ‘nation-building’ neist dat fan it skeppen fan in lokale ekonomy.Hüsamettin İnaç en Feyzullah Ünal, ‘The construction of national identity in modern times: Theoretical perspective’, International Journal of Humanities and Social Science 3:11 (2013) 223-232. <http://www.ijhssnet.com/journals/Vol_3_No_11_June_2013/24.pdf> [krigen 3 febrewaris 2018].

“Identity reveals a new way that preferences can be changed … because identity is fundamental to behavior, choice of identity may be the most important “economic” decision people make,” skreau Nobelpriiswinner George Akerlof oer identiteit en toerisme.George A. Akerlof en Rachel E. Kranton, ‘Economies and Identity’, The Quarterly Journal of Economies 115:3 (2000) 715-753, 717. <https://public.econ.duke.edu/~rek8/economicsandidentity.pdf> [krigen 3 febrewaris 2018]. Ek de foar toeristen kommersjalisearre regionale identiteiten kinne it selskonsept fan dejingen nei wa’t it toerisme ta komt feroarje en sels de machtsstruktueren dy’t dy identiteitsfoarming bepale.Sjoch bygelyks Kathleen Adams, Art as politics: Re-crafting identities, tourism and power in Tana Toraja, Indonesia (Honolulu: University of Hawaii Press, 2006). “Wie helpt ons dan om samen te dromen over wie je wilt zijn?”: de geast fan ’e takomst kin net frij fleane.Karen Bies, ‘Wat niet helpt is naar elkaar schreeuwen’, Friesch Dagblad, 9 jannewaris 2018, 25. Nijsgjirrich is it ûnferhoalen pleit fan kulturele haadstêdprogrammalieder Sjoerd Bootsma foar de tradisjonele, foar in grut part ferlitten bedriuwshierargy, mei weiwiuwen fan grassroots agency (“Iedereen was tegen”) en hegemonyske arrogânsje (“Het is logisch. Mensen moeten wennen”), wylst de fisys brocht wurde as revolúsjonêr nij (“Het is utopisch misschien”). It rjochtsjen fan ’e konsu­minte­kar yn de fûle Europeeske konkurrinsje om it evenemint­toerisme—de ‘kultuer­toerist’—fia ‘identiteits­basearre motivaasje’ moat ûnferkeapbere narrativen ûnderdrukke—cultural cleansing—en de Fryske identiteit yn oerienstimming bringe mei ‘ús’ nije bedriuws­wearden. Dat makket de noasje fan identiteit yn it Fryske petear net in empirysk, mar in symboalysk—tink by symboal oan ’e appel fan Apple, ferwizend nei fris mar fertroud—en hiel normatyf ding. Friezen binne it ynnovatyfst fan Nederlân betsjut, útsein in kreative útlis fan it CBS-rapport,Dries Faems, ‘Opinie: Friezen kunnen wel innoveren, maar niet zo goed als ze zeggen’, Expertisecentrum Vinci, 16 maart 2017 <https://www.rug.nl/vinci/blog/blog-16-03-2017-opinie-friezen-kunnen-wel-innoveren-maar-niet-zo-goed-als-ze-zeggen> [krigen 3 febrewaris 2018]. dat wy ús mar better hastigje kinne om braaf ynnovatyf te wêzen.Karlijn ter Horst, ‘Top Dutch werft personeel voor Gigafactory van Tesla’, Leeuwarder Courant, 18 juny 2017 <http://www.lc.nl/friesland/Top-Dutch-werft-personeel-voor-Gigafactory-van-Tesla-22296244.html> [krigen 3 febrewaris 2018]. Ek is Fryslân net mear ‘boppe’ mar in ûnbeskaat noardlik gidslân ohne Eigenschaften. Identiteiten wurde boud troch de wurking fan empty signifiers, begripen en symboalen dy’t har spesifykheid ferlern ha om oare easken dy’t as soartgelyk sjoen wurde te ferfangen, want inkeld sa kinne de utinoar rinnende easken fan in sosjale struktuer feriene wurde:Ernesto Laclau, On populist reason (Londen / New York: Verso, 2005) 76. ‘frijheid’, ‘(seis oere) thús’.

De oarsaak fan de alarmearjende werklikheid dy’t de Blik fan ’e Oar, de NPO, ús tsjinkomme liet is dat alle polityk út de Fryske identiteitsmarkers fuortsuvere is. Part útmeitsje fan de politike mienskip is kwalifisearre libben, i.e. gesachfol, tsjinsteld oan natuerlik, biologysk libben.Giorgio Agamben, Homo sacer: Sovereign power and bare life, oers. Daniel Heller-Roazen [1995] (Stanford: Stanford University Press, 1998) 1-2, 7. Mar just dat autentike libben, krekt lykas swartwyt ferbylde foar de Fryske fyftiger jierrentoerisme­promo, mei blanke fammen as ûnkorrumpearre hetero­normativiteit, swarte hynsten as suvere natuer en sosjale relaasjes sa symmetrysk as de greiden,Jan R. Bergsma, ‘Planning of tourist routes: The Green Coast Road in the northern Netherlands’, yn Brian Goodall en Gregory Ashworth (red.), Marketing in the tourism industry (RLE Tourism): The promotion of destination regions (Abingdon / New York: Routledge, 1988) 91. Ek doe, jierren fyftich, mikten de Fryske autoriteiten net op it lûken mar op it beethâlden, dus oernachtsjen fan toeristen. wat polityk útslút troch it ûnnedich te meitsjen, dat liet him identifisearje as ‘klisjee’. It is net sasear it ûnderdrukken fan identiteiten dy’t neat ‘sjen te litten hawwe’ oan macht, status en bysûndere kapasiteiten en it selfie-ekshibisjonisme derfoar misse—dat it neoliberalisme syn belofte fan al-ynklusiviteit fia ‘de merk’ nea wiermeitsje kin en it ynnovasjonisme tige útslutend wurket is al fan alle kanten nei foaren brocht—mar it is de reduksje ta in dierlik ‘goed libben’ dat minsken ferfrjemdet fan har minsklike sels. De ‘mienskip’ neffens de tradisjonele fisy dy’t de iepening sjen liet is boud op ferlies, hjir fan de ‘frijheid’ en de yntimiteit fan ‘thús’ fan eartiids en in ‘fernijing’ dêr’t wy sjoen de globalisearring fergees yn ynfestearje, en op in fêste mienskiplike lotsbestimming en is dêryn ûnferoarlik: sa’n mienskipsopfetting lit gjin libben subjekt ta, inkeld deade.Jean-Luc Nancy, The inoperative community, oers. Peter Connor, Lisa Garbus, Michael Holland en Simona Sawhney (Minneapolis, MN / Oxford, UK: University of Minnesota Press, 1991) 1-42. Grutte Pier bliuwt kreas by syn fertikaal woartele ksenofobyske identiteit. Mar in ynstabyl sels, ferantwurdlik foar de oar, wat in polityk libben ûnderstelt: sa’n sels kin net.

Sa’n subjekt sil, neist dat er syn wenplak, syn deistige werklikens, minder werkent as sines mei alle op oaren rjochte romtes, it sosjale systeem dêr’t er yn libbet, dêr’t identiteit him in link nei jout, net oanslutend op syn ferlet en ûnferdraachsum achtsje, him weromlûke yn ’e badkûp lykas yn A streetcar named Desire of in finzenisútbraak út it demoralisearre Denemarken beknopedraaie sa’t Hamlet die om it sels te rêden út it sosjale konflikt; mar hy sil, sûnder minsklike funksjes, it sels ferlieze, dus meidwaan oan ’e ynnovaasje as fatum, sûnder spontaniteit en enerzjy, “what is left but activity?—as an activity which is turned against him, independent of him and not belonging to him.”Karl Marx, ‘Economic and philosophical manuscripts of 1844: Estranged labour’, Marxists Internet Archive, g.d. <https://www.marxists.org/archive/marx/works/1844/manuscripts/labour.htm> [krigen 3 febrewaris 2018].