name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Foaropwurd

Fers2 24 jannewaris 2021

FNP winkt memmetaalpatriotten werom

Mar foar it Frysk moatte jo net mear by de FNP weze

 

 

image Fers2

 

 

 

Sa’t in bussjauffeur tusken Lauwerseach en Ljouwert lêsten sei: “As it Frysk de taal fan Fryslân is, bestiet it hiele probleem net.” Dan kinne de minsken prate sa’t se prate wolle yn ’e iepenbiere romte. De bern op it skoalplein hoege net te wachtsjen mei Frysk praten oant it buordsje op pompeblêden hinget—dat nea komt. Se wachtsje oant se in ûns weage. Wilens hat de Fryske Nasjonale Partij al jierren in Nederlânsktalige landing page en se ha de Nederlânske ferzje fan it partijprogram better sichtber as de Fryske.

 ferfolch…

 

Agit-prop foar Kening fan ’e Greide

image fers2

 

Hy stiet meast stil, de fersfilm / it filmfers dat Elmar Kuiper makke foar de bioferskaat-aksjeploech Kening fan ’e Greide. “Ik grûn” is as in oantinken oan in beskaat momint, in krúspunt, dêr’t jo it ferline en en de takomst fan dat stikje boaiem fiele kinne.

De oarspronklike filmferspioniers, fan ein jierren santich ôf, brûkten it medium ek foar manifesten. Keunstaktivisme krige yn Fryslân nea foet oan ’e wâl. Kuiper syn agit-prop is in unikum. It ûnderstipet in stúdzjemiddei fan ’e Kening, oer it ophelpen fan it bioferskaat yn Fryslân. Sa pregnant as de hertegjalp fan de stúdzjemiddei is—stiet foarearst noch op har side, sjoch dernei!—sa ferstille is Kuiper syn byld en lûd. De stiltme skoot stadich fan lyrysk nei ûnkomfortabel.

De 11 miljard dy’t de oerheid sûnt 1990 útjoech om de Nederlânske greiden en natuer op te meitsjen hat net of amper holpen: dêr’t ‘natuer’ makke waard wie it lânskip sa fersnipele dat soarten net oerlibben. 70 persint fan de planten en 40 persint fan de fûgels sille ferdwine út ús lân, sei Universiteit Wageningen ferline jier. It Wrâldnatuerfûns sei dat fan ’e Nederlânske floara en fauna yn de lêste 30 jier de helte ôfgie, troch stikstofútstjit. Dy stikstof komt út de lânbou.

It provinsjale budzjet greidefûgelbehâld is € 0,00.

 

 

Hieltyd minder minsken kinne Frysk ferstean. Fryske taal­behearsking nimt ôf. De huiljende quick scan 2015, dy’t sjen lit dat mear Friezen as ea it Frysk “hiel goed” lêze en skiuwe, wie in klucht. Op in FNP-listlûkersdebat yn 2015, yn in Ljouwerter hegeskoalle, waard in Nederlânskpratende studint lilk om’t de FNP-deputearre Frysk prate. It FNP-elektoraat komt histoarysk út de gebieten dêr’t Frysk praat wurdt, net út Ljouwert. Dus de partijtaal, it Frysk, wie in obstakel foar nije sympatisanten, besleat FNP-foarsitter Ultsje Hosper begjin 2016. Woe de FNP groeie dan moasten se ôf fan stânpunten dy’t op kiezers as “benepen” oerkomme. “Taal mei om my mear nei de eftergrûn. It Frysk mear op de foargrûn krije wolle fyn ik in achterhoedegevecht. Mar fansels­sprekkend komme wy wol foar it Frysk op.”

Mei it ferlitten fan it taalaktivisme riskearre de FNP it ferfrjemdzjen fan syn natuerlike efterban, de nasjonalisten. Soene se dy net wer werom ha wolle? Yn de gemeenteriedsferkiezingen fan 2018 die de FNP it min. By de Provinsjale Steateferkie­zingen yn 2019 soe it Forum voor Democratie himsels presintearje as elkenien syn grutste konkurrint. De FNP soe itselde sittetal helje, mar minder stimmen. Yn har partijprogram hiene se yn de ‘7 kearnwearden fan de FNP’ noch hastich knipt + plakt. ‘Ynternasjonalisme’ boppe ‘Taal en kultuer’: “Minskerjochten en respekt foar oare kultueren   en libbensoertsjûgingen steane dêrby 10 sintraal.” It fenyn sit him fansels yn it wurd ‘oare’. Hie der stien ‘foar alle kultueren’ dan hiene jo de útspraak faaks it foardiel fan de twivel jûn. No net.

It oarjen fan oaren typearret it populisme. Foar de Steateferkiezingen fan 2019 is de FNP, dat altyd al op asylsikers yn Fryslân tsjin wie, fierder ôfbûgd nei it populisme: “De FNP is een echte gemeenschapspartij.” Patriottysk populistyske bewegingen, sjoch nei Ingelân, pompe har politike krêft út befolkingsskiften dy’t ekonomykse ellinde trochmeitsje, echt of optocht. De FNP kleit dat “leafst 70% fan de ynwenners fan Fryslân (…) gjin betrouwen mear hat yn it kabinet. Boppedat docht dat [kabinet] ûnderstek oan de wurkgelegenheid en de ekonomyske fearkrêft fan Fryslân. Wy wolle dy skaalfergrutting omkeare en de ynfloed fan de gewoane minsken op hoe’t der mei fitale oerheidstsjinsten omgien wurdt fergrutsje.”

It mistrouwen hie wierskynlik te krijen mei gaswinning. Mar fan de ekonomyske eangst dy’t se siedzje profitearje populisten, troch de skuld fan ’e sosjaalekonomyske kleau wei te lieden fan de oerheid of de merkpartijen. By bestjoersflaters foarmje migranten, foarút­gongstinkers, rânestêd en ‘oaren’ nuttige kweadebisten. De lilkens fan it gewoane folk op dy lju te rjochtsjen soe, yn populistyske teory, it lân suverje fan syn krupsjes. Yn syn partijprogram lofsjongt de FNP it kulturele haadstêdfestival yn 2018. De FNP siet yn it provinsje­bestjoer en hie it Mienskipsfûns yn ’e portefeuille. Dat festival koste de provinsje Fryslân in grouwélich fermogen, 104 miljoen euro, en fan de taseine ekonomyske prikel fan 230 oant 320 miljoen liet it noch gjin sint sjen. Oft it festival de talige kultuer, bygelyks taal­oerdracht, fersterke hat, seit de FNP neat oer. Wol tsjinje se in moasje yn om’t it ryk te min kultuerjild oan Fryslân jaan soe.

Skoalle blykt gjin “fitale” oerheidstsjinst: mei it ôfskoatteljen fan ús lân gie de skoalle ticht lykas alle net-needsaaklike brânzjes. Bern dy’t thús Frysk prate ha no ûnderwiis yn it Frysk. De FNP nimt der gjin stânpunt oer yn. Yn syn partijprogram werhellet de FNP op it punt fan formeel Fryske taalûnderwiis yn ’e passive foarm syn eardere noarm: “Yn it foarste plak moat de Fryske taal yn it ûnderwiis ‘spegele’ wurde oan it Nederlânsk. It provinsjale ûntheffingsbelied moat der op rjochte wêze dat de Fryske en Nederlânske taal gelykweardich binne mei deselde kearndoelen.” Mar de FNP seit—dêr haw ik al ris foar warskôge—út noch yn net konkreet wat it deroan dwaan sil. Tink oan premier Rutte dy’t nei’t er fallen is taseit dat syn oerheid tenei transparanter wurkje sil, mar net seit hoe. De goed tsien jier Rutte binne tekene troch syn passy foar, yn FNP-koeterwaalsk: “efter de skerms”.

Sûnder goed formeel ûnderwiis yn de memmetaal sil dy him net hanthavenje neist de dominante mearderheidstaal. Dêroer is de hiele ynternasjonale wittenskip it iens. Logysk: in taal draacht himsels net thús oer as elkenien de hiele wike bûtendoar is, op wurk, skoalle, berneopfang, it ynternet of oare plakken dêr’t in hegestatustaal praat wurdt. It Frysk giet dus dea. De provinsje Fryslân ûntkent dat stoïsynsk, mar syn ruostfrijstielen optimisme oer it Frysk krige in jier lyn de earste dûk. Blokkearfries Jenny Douwes koe, neffens harsels, har ferhaal yn de Ljouwerter rjochtbank net goed nei foaren bringe. Want sels yn Ljouwert prate net mear alle rjochters en belutsenen by de saak Frysk, en de iennichste tolk wie op fakânsje. Provinsje Fryslân tinkt no dat beëdige tolken yn Ingelsk, Frânsk of Dútsk maklik it tolkjen yn it Frysk derby leare kinne en hat 5000 euro útlutsen foar de stúdzje fan seis kandidaten.

De FNP sit yn it provinsjebestjoer, mar jout gjin sjoege. Jo freegje jo ôf oft de taal echt wol yn goeie hannen is by de FNP. Apart is dat twa losse FNP-fraksjeleden, Sybren Posthumus en Sijbe Knol—net de FNP-Steatefraksje as sadanich—in opinystik yn it Friesch Dagblad setten. Dêryn hâlde se út dat se osa skrept ha foar it ûnderwiis Frysk, “mei moasjes”, mar “efter de skerms”, foar de bekostiging derfan. Ek fierder ha se war dien foar it ûnderwiis Frysk sizze se, allyksa “efter de skerms”: “Sietske Poepjes as deputearre en de taalamtners witte der alles fan.” Mar de list amendeminten en -moasjes op de provinsjebegrutting 2021 hat gjin taalmoasjes fan de FNP. De moasje foar sichtberens fan it Frysk op ’e dyk en yn winkels kaam doe’t de begrutting al klear wie; it gie om âld, net útfierd belied dêr’t it jild foar klearlei. De bekostiging fan de stúdzje Frysk foar tolken is in blamaazje: € 833,33 de man.

Mar opmerklik yn it definsive opinystik is it werheljen fan “efter de skerms” en de klam op bestjoerder en amtners: it net-keazen personiel. Wol de FNP, alteast it duo Posthumus en Knol, bestjoere sûnder de steurende kontrôle op it belied troch boargers? “It soe [de kritikus] siere—en kom ris del op it provinsjehûs (…)—om (…) op grûn fan de realiteit te fernimmen hoe’t it lân derhinne leit.” Dy iepen útnoeging fan boargers op it provinsjehûs is de FNPP grif op in fodskuorring fan kommissaris fan ’e Kening kommen te stean. Wa’t hjir it kontakt mei de fan it koronafirus teheistere werklikheid ferlern ha is wol dúdlik. Oan ’e oare kant, it dalik deaslaan fan betreklik ûnskealike kritisy fan it belied is de nije antyliberalistyske trend. Mei Sijbe “Beste Randstad bewoner, blijf van ons carbid af” Knol helle de FNP-Steatefraksje in patriottyske populist út de ried fan Sint Anne/Frjentsjer.

Dêr woe er boargerspionnen ynsette om har—bûtenlânske—buorlju te ferklikken. Hy stokele in doarp op tsjin abslút legale Poalske arbeiders “yn in gesinswyk”. Hy wol it âlde hâlde en werom nei de swide lanlike tiid, “verstedelijkt Nederland (…), zij lopen daar wat achter”, hy is autoritêr, ultranasjonalistysk: “Er zijn mensen die door straten lopen en huizen kopen voor migranten.” Syn nasjona­lisme en anty-urbanisme is flink militant: “Het is wachten op de eerste deksel die op oudjaarsavond over het Leidseplein wordt gejaagd.” Syn polityk wrikt minsken los fan ’e werklikheid. Oer it Statút foar it Keninkryk dêr’t de FNP it Frysk yn ha wol sei Knol: “Het Statuut is niet zo bekend, maar het is de allerhoogste wettelijke regeling van ons Koninkrijk en staat als norm boven de Grondwet.” Unsin, it Statút regelet de ferhâlding tusken Nederlân, Aruba, Kurasao en Sint Maarten. En it wetsútstel fan 2010 wie net om it Frysk, mar om lânstalen an sich yn ’e Grûnwet fêst te lizzen.

De FNP ferbiedt Knol net om Jenny Douwes te retweeten. Gean der mar fan út dat er minachting hat foar kiesdemokrasy en polityk en kultureel liberalisme en stribbet nei it skeppen fan in folks­mienskip—“De FNP is in Fryske demokratyske partij, dy’t har ynset foar de Fryske mienskip”— dêr’t yndividuele belangen der minder ta dogge as it heil fan de naasje. Mar ideologysk ferskaat is moai. It stiet de FNP beslist frij om syn eardere sosjaalprogressive fraksjefoarsitter, Corlienke de Jong, dy’t harke nei de efterban, te ferruiljen foar in oerkonservative, mar krekt-en-gelyk earlik ferkeazen demagooch dy’t it folk syn beliedskar fan boppeôf opleit.

 ferfolch…

 

Narsisme beknypt yn ’e spegel

image fers2

 

52.000 euro út de keunstpot, nota bene! mienskipsjild ornearre foar keunst, bestege oan it helpen fan de sletten kroegen: de facto oan it narsisme fan guon rimelders—en fansels oan ’e ûn­gelikens yn ’e mienskip. De opposysje stelt gjin fragen.

Wat bedoele se mei ‘keunst’, as se tinke dat wy wol sûnder kinne? ‘Keunst’ is simpelwei in namme foar wat hannelingen dy’t elke maatskippij tekenje boppe it nivo fan de bistetún. As in lân net langer sterk genôch is om himsels—of oare demokrasyen—te beskermjen, sûnder ta te litten dat ús wêzentlik minsklik hanneljen ferfalt, dan hat it ’m al oerjûn oan de primitive mach­ten fan de tiid. It hat it al oerjûn, sels as har frontlju klearstean om it te bestriden mei de selfie yn de oanslach.

No’t de tastân fertutearzet wint ús beslút oan krêft om troch te biten mei poëzy. It bringt ús de rigels fan Sjoerd Spanninga yn ’t sin, dan al in âld man:

it waard wól saak
en helje alles del
de muorren fan stjonkende stiennen
om wer fan nijs oan te begjinnen –

Och! de sensors soene him hjoeddedei net iens tastean om sok moreel protest op de spegel te skriuwen.

It is tiid om ûnwrikber te stean, resolút te wêzen, net yn te binen, foar ús stypjen fan keunst en literatuer. Wylst it narsisme syn ferrin krijt sille wy ferlet ha fan poëzy en neat oars om de saaie en inoar opfolgjende rampen te oerlibjen. Utsein foar wêr’t de poëzy foar stiet soe der gjin needsaak wêze om it te oerlibjen.

 

 

Wat jo witte moatte is: wat bart der no mei taal? Want de FNP sit yn ’e koalysje. Knol hat taal, kultuer & ûnderwiis yn ’e portefeuille. Fan him hinget it Fryske taalbelied ôf. Hy is meiferantwurdlik foar de treurige kultuerbeliedsnoata Nij Poadium 2021-2024—“In de Friese letteren zien we de afgelopen jaren onvoldoende vernieuwing. Wat willen wij bereiken? (…) Het Fries en de streektalen zijn zichtbaar via verhalen: kunst en letteren.” Mar Knol praat oer karbid, wolvestek en lelyline: hy praat nea yn ’t iepen fjild oer taal. Noch gjin tweet.

Al wat de parse oan Knol syn taalfisy ûntbleate hat is dit. Hoewol’t de FNP in pear jier lyn tsjin de Volkskrant sei, want dan wie mar dúdlik wat de nije partijline wie, dat de Fryske taalstriid besljochte is, foar Knol bliuwt taal striid. Dêr heart flouwen oer in lang deade taalstrider by: “Wy meie wol stelle dat in protte taalrjochten, lykas it brûken fan ús eigen taal yn de rjochtseal, fuortkommen binne út de taalstriid fan begjin fyftiger jierren dêr’t Kneppelfreed it absolute hichtepunt fan wie.” Nederlânske rjochters jouwe al ieuwen elkenien it rjocht om de taal te praten dy’t him it meast eigen is. Want as ien syn saak net sekeur útlizze kin, is rjochtspraak ûnmooglik. De rjochter wurket, kin elke jurist jo fertelle, fan âlds mei tolken. De echte kwestje mei it tolkjen is dat Justysje tinkt dat de diplomearre rjochtbanktolk foar asylsikerssaken te djoer is en kommersjele oersetbedriuwen brûke wol, ta skea fan ’e kwaliteit. Mar dêr giet it om ferbining troch taal, net oer striid.

Ultrarjochts hat lang in taalpolityk kend, dus in polityk fan oersetten. It memmetaalpatriottisme stelde immen syn naasje lyk oan syn taal, feardige ientalich belied út en fierde puristyske fjildtochten om lienwurden út te rûgjen. Mar hjoed sjogge populisten fan allerhanne slach dat it memmetaalpatriottisme net triomfearje sil, om’t syn benyptens it folle minder mobyl makket as de úttinende ynternasjonalistyske wite macht-ideology. Trouwens ek Hitler en Mussolini karden meartalichheid goed, want dat liet lobbyen foar it folk syn minderheidsrjochten yn oare lannen ta en it beheljen fan mear minsken yn ’e striid. Oersetten wie it middel om yn nije kultueren, merken en hollen troch te kringen, lykas no op it ynternet. Dêrom is in trijetalige foarman as Knol just hiel handich. Bliken docht dat, ek as de naasje dúdlik it objekt fan identifikaasje is, etnysk-populisten strange taalnoarmen dochs ôfwize kinne. It hinget der mar krekt fan ôf wa’t se mei taal winne wolle.

En dat is nijsgjirrich: it FNP-partijprogram, nifele út eardere stikken, is yn strjit-Frysk. Mar it opinystik fan de FNP-taal­portefeuillehâlder en syn kollega wjerspegelet de ideology fan ientaligens en standerdisearring dy’t lykop giet mei it âlde Europeeske nasjonalisme en it hjoeddeiske populisme. De plannearre en keunstmjittige standerdisaasje begûn mei de skepping fan syn eigen Akademy yn 1938, de mylpeal fan in grut Frysk wurdboek yn 2011 en fan in ko-offisjele taal op Frysk grûngebiet sûnt 2013. It soarge grif foar de taalûnwissens fan in protte twataligen, eat dat altyd opkomt yn bot ientalige ideologyen, nativespeakerism en essinsjalistyske taalopfettingen. Dêr hearre gauris de problematyske puristyske en standerttaalideologyen by, dy’t jo weromsjogge yn it opinystik fan Posthumus en Knol, “ûnderhannelings”, “efter de skerms”, “tellings”, “Steatewurk”: it is as ha se de foarkarswurdlist fan de Fryske Akademy ynslokt. De FNP winkt syn memmetaalpatriotten werom!

Lykwols, se dogge dat net mei—publyk—Fryske taalbelied. Want sis no sels, it beliedsútstel om de Fryske taal te fersterkjen troch ris berneboeken nei it Frysk oer te setten, is planút mislieding, de provinsje ûnderstipet sok oersetten al in skoft mei súkses, en de hast Steatebrede moasje foar it EU minderheidstaleboargerinisjatyf wie loft want in grutte mearderheid soe al foar it inisjatyf stimme: op taalpolityk hat de FNP it fet ferlern. Dus besykje se no sosjaal te stjoeren, mei rolmodellen. De Fryske Akademisy bestudearje deade midsieutongfallen. It praat giet dat de foarkarswurdlist stalkrige troch it Fryske wurdboek flink op ôfstân fan ’e Nederlânske te setten. Mar krekt oarsom fine jo in massale ynfier fan Nederlânske wurden mei Nederlânske skriuwwize, lykas adagio, dat elkenien, garaazje folgjend, skriuwt as adaazjo. Dat skept de Fryske ‘pannenkoek’: in publike taal makke om yn en út te sluten. Dy’t de pankoek-n net skriuwt sakket troch de koer. Hoe boeketalich oft ien praat identifisearret him as wy of sy.

“Steatewurk” is nijpraat. Politike bemuoienis mei minsketaal yn ’e priveesfear, seit George Orwell, makket de taal lilk en ûnkrekt: se kieze wurden mei sa min mooglik betsjutting om it publyk debat te beheinen. Dat wurdt iensum efter de skerms, FNP: ik soe mar hurd omkeare.