name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Foaropwurd

Fers2 3.4, 26 febrewaris 2017

Sa klear as in klok

 

image Fers2

 

 

Joehoe Skanomodu, hee, Y-SKrift, foarhoede fan Fryslân! Pst, Stenden! Ien of oare ayo makket net út wêr op ierde! Noeget it evenemint European Capital of Culture (ECOC) no út ta it neier besjen fan de relaasjes tusken city promotion, nasjonalisme en literatuer, of net? Gjin antwurd. Y-SKrift, twa jier lyn sa fleurich oplitten, docht sels al moannen lang neat mear. Meie wy dêrút ôfliede dat de Fryske kultuer, en it bestudearjen dêrfan, hielendal net nijsgjirrich is, as it de Fryske kultuer fan nei 2000 oanbelanget?

Och, wat soe in “Nee” [punt] op dit plak hearlik wêze. Hoopfol tinken en neat oars is wat Fryslân al desennialang driuwende hâldt. En in ôfwoegen akademysk ‘iene kant oare kant’-antwurd docht it net goed sa heech yn in tekst. De dos and don’ts fertelle jo om yn ’e yntroduksje jo ferhaal gear te fetsjen ta ien line, om krekt letter de spesifiteiten útinoar te setten. Mar wat te dwaan yn in—ûn­ûndersochte—kultuer dy’t net mear fierder komt as yntroduksjes? Dêrom, oan ’e iene kant ja. De Fryske Akademy docht de iermoderne Fryske kultuer, de fakgroep Sosjology hat wat belieds­ûndersyk nei in ûnderwiistool dien en op dit stuit rint der gjin moderne kultuerprojekt.

Oan ’e oare kant nee. Der is sjoernalisme, lykas fan Pieter de Groot yn ’e Ljouwerter Krante, dat troch it heit-oan-’e-sydline-kommentaarformat beheind is, mar dat betsjut net dat der gjin ûndersyk west hat. Der is ûndersyks­sjoernalisme oerrinnend yn esseeïstyk lykas fan Erik Betten, der is ûnôfhinklik ûndersyk yn kollumfoarm fan Eric Hoekstra, en der is wat ûndersyk nei hjoeddeiske Frysk-kulturele prosessen fan Nanna Hilton en Goffe Jensma. Werom nei de iene kant, traapje net yn skynredenen: dat nammen mei in beskaat gesach de matearje observearje seit neat oer syn nijsgjirrichheid. Of wittenskiplike relevantens. Of praktyske ûnmisberens foar in iepenbier petear oer hoe’t wy fierder wolle mei ús Fryske kultuer en literatuer.

Sadree’t bliken die, út in ûndersyk fan 2004, dat de ECOC in ynstrumint wêze koe foar sosjo-ekonomyske foarútgong waarden haadstêden keazen om har sosjo-ekonomysk potinsjeel en—dat wurdt der selden by sein om’t it sa fansels is—har winsk ta sosjo-ekonomyske ûntjouwing. De faktoaren dy’t in sosjo-ekonomyske bydrage leverje binne frij dúdlik oan te wizen, hjir in fragmint út it rapport:

There is not ... a recipe or formula for success for ECOC. However, there were a number of common success factors raised by respondents. These included:

  • Local involvement: the engagement and ownership by the local population is crucial.
  • “It is very important to make projects with and not for citizens”

  • Partnerships: the development of partnerships with many different stakeholders is of primary importance: cultural institutions, local independent arts groups, business and tourism sectors and social services/community organisations.
  • “Profound collaboration with local partners”

  • Long-term planning: both advance planning and post-ECOC planning are essential.
  • “Plan before and after the journey, and always exceed the speed limit”

  • Political independence and artistic autonomy: the cultural programme should not be influenced by political interests and the operational structure should have artistic autonomy.
  • “Never leave it (the cultural programme) in the hands of the politicians”

  • Clear objectives: clearly defined aims and objectives must be developed.
  • “Defined goals and a clear profile”Robert Palmer, European cities and Capitals of Culture: Study prepared for the European Commission, Part I (Brussel 2004) 152.

Wat ‘socio-economic development’ is ha wy opsocht op WiseGeek, ‘clear answers for common questions – with images’. Dy plaatsjes litte bouplakken sjen: keale platwalste grûn, hijskranen, giele heskes, koartsein it deistich skouspul foar Friezen & besikers. It ein fan de nasjonalistyske romtlike oardering mei syn natuerlik plak foar provinsjes en stêden yn de naasjessteat, fan 1970 ôf, brocht de city-planners yn in folslein oare situaasje. Privatisearring, deregulearring en liberalisearring ferswakke de organisaasjes fan de arbeidersklasse, fan âlds de bewenners fan de stêden dy’t om dy reden oant doe ta assosjearre waarden mei gearheapingen fan sosjale ellinde. Ljouwert leit dy link no noch nammers. De boarge­master klinkt tefreden no’t syn Ljouwert hast itselde persintaazje betize lju hat as Haarlim en Nimwegen: “Steden met een regiofunctie, waar mensen met psychische problemen nu eenmaal naartoe trekken.”Stef Altena, ‘Leeuwarden hoog in lijst met verwarde personen’, Leeuwarder Courant, 21 febrewaris 2017 <http://www.lc.nl/friesland/Leeuwarden-hoog-in-lijst-met-verwarde-personen-22013940.html> [krigen 21 febrewaris 2017]. Mar de postyndustriële stêd waard in riant plak foar grutte tsjinstferlienende bedriuwen. Dat easke dat stêden oer har ‘natuerlike’ grinzen hinne mondiaal konkurrearren om dy bedriuwen en de wurkgelegenheid, dêr’t de steat net langer mear foar soarge, te lokjen.Ewald Engelen, Sukhdev Johal, Angelo Salento en Karel Williams, ‘How to build a fairer city’, The Guardian, 24 septimber 2014 <https://www.theguardian.com/cities/2014/sep/24/manifesto-fairer-grounded-city-sustainable-transport-broadband-housing> [krigen 20 febrewaris 2017]. Om de konkurrinsje te streamlynjen set Europa ûnder mear syn ECOC yn. Nasjonalisme liket plak makke te hawwen foar Eurosintrisme en ‘local partners’ bestean net mear no’t virtual residency de betsjutting fan pleatslik op losse skroeven set hat.

It allerbekendste foarbyld fan de bân tusken nasjonalisme en literatuer is wol Dante Alighieri syn kar om La divina commedia net te dichtsjen yn it Latyn, dat foarskrift wie foar literêre teksten en epyske poëzij, mar yn syn Toskaanske sprektaal. Foar de Commedia brekt Dante in analytyske ferhanneling ôf, dy’t bepleitet om yn it Toskaansk te skriuwen út reden fan nasjonale ienheid en ûnôfhinklikens.

Lit ús, dan, earst freegje oft elkenien dy’t poëzij yn ’e sprektaal skriuwt it yn syn prachtige foarm brûke moat; de oerflakkige neifreger mei it talykje dat se dat moatte, want elkenien dy’t poëzij skriuwt moat syn rigels sa moai meitsje as mooglik is; en dêrom, om’t neat sa’n skitterende fersiering jout as de prachtige sprektaal, liket it dat alle skriuwers fan poëzij it brûke moatte.Dante Alighieri, Dantis De vulgari eloquentia, Libris II, 1 [1304 -7] (Frankfurt a.M. 1917) 39 (r9-14). Us oersetting. Oant ein trettjinde ieu wie Latyn de lingua franca troch Itaalje hinne, dat in ferskaat fan sterke dialekten hie. Mar geandewei wie it Toskaansk as de sterkste fan de Italjaanske sprektalen nei foaren kommen. Hoewol’t skriuwers yn it algemien it Latyn en de sprektaal neist inoar brûkten, skreaune guon lyryske dichters yn de sprektaal. Dante fiert harren wurk oan as bewiis foar de deugdlikheid fan syn argumint.

Dat útsprutsen yn ferbân bringen fan nasjonaal boargerskip mei literatuer krijt neifolging. Gesachhawwende wurken fan dichters en skriuwers helpe om dialekten fan offisjele talen fan in ynformele nei in erkende status te bringen, seit professor taal en alfabetisearring Joseph Lo Bianco.Joseph Lo Bianco, ‘Language policy and planning’, yn: N. H. Hornberger en S. L. McKay (red.), Sociolinguistics and language education (Clevedon, GBR 2010) 143-176, 148.

Mar Lo Bianco wiist derop dat it erkend krijen fan taal—en naasje—kin troch dominante noarmen fan wat elitêr en prestizjeus is te ûnderstypjen, lykas Dante syn ferhanneling útstelt, of troch “transgressive kinds of prestige [that] confer cultural capital, the material and symbolic resources valued by particular communities.”Joseph Lo Bianco, ‘Language policy and planning’, yn: N. H. Hornberger en S. L. McKay (red.), Sociolinguistics and language education (Clevedon, GBR 2010) 143-176, 148. Propaganda kin mar al te maklik it plak ynnimme fan, dat wol sizze, as literatuer. Lo Bianco neamt hjir it konsept thought control fan George Orwell (Fers2 is net de iennichste dy’t wolris wat sjarzjearret). Meastal sil it net sa út de hân rinne, mar etnysk konflikt en etnyske emansipaasje bringe altyd in oanfjochtsjen en in nije bepaling fan taalprestiizje mei har mei. Literatuer hat in hege sosjale wearde en is dus uterst nuttich foar in groep dy’t him profilearje wol, mar de fraach is hokker literatuer dan as noarm nommen wurdt. Hokker wurk mei de basis fan taalstanderdisearring foarmje, wat wurdt al en net opnommen yn ’e kanon, nei hokker wurk wurdt wol of net wittenskiplik ûndersyk dien?

Hoewol’t beide har fûl ferset hawwe tsjin kulturele oerhearsking troch de wei fan har literatuer, is der in grut ferskil yn it ferheegjen fan taalprestiizje tusken Sir Walter Scott en Waling Dyskstra. Dykstra skreau yn de sprektaal, ynbegrepen it Biltsk, en ûnderstipe de orale literatuer fan de legere sosjale strata yn direkte útwikseling mei syn publyk. Scott ûndersocht de orale tradysje fan de Scottish Borders wol, mar proaza waard besjoen as ynferieur middel om histoaryske foarfallen mei te sketsen en Scott, dy’t ferneamd wurden wie mei poëzij, joech krekt nei’t er fallyt gien wie er ta dat de populêre Waverleysearje fan him wie. Scott besocht yn syn wurk de polite language, de taal fan de beau monde dy’t yn Ingelân yn de rin fan de achttjinde ieu de skriuwtaal wurden wie sûnder dat it echt oraal brûkt waard, te ferienjen mei de minachte taal fan de lege sosjale klassen. Scott syn wurk jout dus in fuortsetting fan de polite language. Al is de ôfwizing fan folkstaal (en kultuer) der folle minder strang, de noarm bliuwt ferfining.Andrew Lincoln, ‘Walter Scott, Politeness, and Patriotism’, yn: Orrin N.C. Wang (red.), Romanticism and patriotism: Nation, empire, bodies, rhetoric, A Romantic Circles Praxis Volume, 2006, g.s. <https://www.rc.umd.edu/praxis/patriotism/lincoln/lincoln_essay.html> [krigen 20 febrewaris 2017]. Foar in goed begryp fan de saak is it fan belang te witten dat gewoane minsken de boeken fan Jane Austen, troch har brûken fan polite language, net lêze koene.Richard J. Watts, Language myths and the history of English (Oxford / New York 2011) 210-211. Mar wa’t Scott in healslachtige hâlding ferwyt, betink dat by ús, op ’e drompel fan it kulturele haadstêdevenemint, de saneamde folksskriuwerij in lege kulturele wearde hat, wylst tagelyk it oersetten nei it Frysk, it bepriizgjen, it beurs takennen en it jaan fan media-omtinken hast inkeld it populêre sjenre fan no treft.

 ferfolch...

 

 

Fact check: de kontroverse oer
Bert Looper syn Kursus Fryslânkunde-crowd

“Een paar honderd belangstellenden kwamen gisteren af op de kursus.”

 

image

Foto Friesch Dagblad. Net yn byld: de oare 100 provinsje-amtners.

 

Jamar 10 stoelen kear 10 rigen is 100 ‘nigethawwers’…

* Nee. “[O]ne of the networks [liet] an empty field [sjen, wylst ik in mannichte seach dy’t] looked like a million-and-a-half people [en] went all the way back to the Washington Monument.”
* “[W]e caught [the media] in a beauty, and I think they’re going to pay a big price.”
* “This was the largest audience ever to witness an … , period, both in person and around the globe.”

 

Call for papers

In tige bluodrich konflikt as basis foar Fryske boargerdissiplinearring?

“Wat ús byinoar hâldt”, seit histoarikus Bert Looper, “is it Fryske frijheidsprivileezje fan 1417, in krêftich konsept troch de ieuwen hinne.” Okee. Wa hat hjir in antwurd op of just gjin antwurd op? Ynstjoeringen maks. 3000 wurden. Foar ynformaasje mail ús.

 

 

Stêd betsjut yn Fryslân net mear as dat alve yn finansjeel swier waar bedarre midsieuske lânhearen stêdsprivileezjes ferkocht ha; har jildneed kaam om’t har grûngebiet net in soad opbrocht en om deselde reden waarden de autonome stedsjes gjin metropoalen. Ek bestiet it ûnderskied stêd-plattelân net mear yn de hurd fierder asfaltearre, betonnisearre en yndustrialiearre regio. Dochs binne stêd en literatuer nau ferbûn. Sûnder mis hat de urbane romtlike en sosjale oardering ynfloed op de skriuwer syn belibjen, literêre kar en ekspresje; taal en kulturele kondisjonearring beynfloedzje it kritysk tinken.Sjoch bygelyks Frederick A. Ricci en Hui Fang Huang “Angie” Su, ‘Cultural conditioning: Influences on critical thinking’, Journal of the Worldwide Forum on Education and Culture 5 (2013) 1, 47-54. Fûneminteel oars is it tiidstinken, seit Pier Paolo Pasolini. Pasolini teoretisearret dat de oergong fan it boerelibben mei syn mytyske modellen nei in stedse kultuer fan modernisearring gearfalt mei in feroaring yn de opfetting fan tiid. De plattelânswrâld wie sletten, mei in syklyske tiid basearre op in ivich weromkommen, foar in lineêre tiid oer dy’t útgie fan in ein, neffens de ferlossings­lear fan it kristendom. De yntree fan it nije tiidsidee, seit Pasolini, markearret it ferlitten fan it boerelibben en de plattelâns­modellen en it opjaan fan de heidenske opfetting fan hieltyd werom­kommende tiid.Pier Paolo Pasolini, Scritti corsari (Milaan 1975) 104-5.

Pasolini hat it oer hoe’t materiële relaasjes it kulturele hanneljen en tinken bepale en hy hat it dêrom ek—of just, om de propagandarol dy’t it spylje kinDaniele Fioretti, Utopia and dystopia in postwar Italian literature: Pasolini, Calvino, Sanguineti, Volponi (New York, NY 2017) 90.—oer literatuer; hy wurket syn teze út yn in iepen brief oan Italo Calvino. Sjogge wy net it literêre libben, it literêre wurk en it literêre artefakt as mar al te einich, ynstee fan dat literatuer in ein yn himsels is en in fan generaasje op generaasje trochgeande ekspresje fan ús minsklikens? En dan seit Pasolini—dy’t like fassinearre wie troch dialekten om har rike en krêftige ekspresje, as dat Calvino foar in ienheidstaal wieMaria Antonietta Grignani, ‘Calvino, Italo’, Enciclopedia dell'Italiano, 2010 <http://www.treccani.it/enciclopedia/italo-calvino_(Enciclopedia-dell'Italiano)/> [krigen 20 febrewaris 2017].—dit:

It plattelânske universum (dêr’t de stedske ûnderklassen by hearre en, feitlik, oant in pear jier lyn dy fan de minderheidsarbeiders—om’t dy de wiere minderheid wiene … ) is in transnasjonale wrâld: it erkent sels gjin naasjes. It is it oerbliuwsel fan in eardere beskaving (of in mannichte eardere beskavingen dy’t allegearre in soad op inoar liken), en de hearskjende klasse (nasjonalistysk) joech it surplus foarm neffens har belangen en har politike doelen.Pier Paolo Pasolini, Scritti corsari (Milaan 1975) 66.

‘Mienskip’, in echo fan it plattelânske libben dat wy efter ús litten ha, is in opleine, tige beheinde struktuer dy’t net uze en net jo belangen tsjinnet. Mar it bewarjen fan it lokalisme dêr’t Pasolini foar pleitet is hiel wat oars as it weromfinen fan lokalisme dat tsjintwurdich troch allerhanne planologen oanmoedige wurdt. De tradysjes fan hjoed binne útfûn, lykas it nasjonalisme útfûn wêze soe. Mar, leit Giulio Sapelli út, neffens Pasolini wjerspegelen de nasjonalismen dy’t er minusjeus analysearre wiswol “in argaysk elemint dat oerlevere wie troch de taal fan de sprekkers, oan wa’t de yntellektuelen stim joegen.Giulio Sapelli, Modernizzazione senza sviluppo: Il capitalismo secondo Pasolini (Milaan 2005) 33. Pasolini syn punt is just dat it proses no omkeard is: lokale identiteiten komme fuort út ferset tsjin homogenisaasje en binne dêrom oppakt troch “nije politike klassen as in ynstrumint foar de oligarchyske machtsstriid” en de yntellektuelen sizze lang net altyd nee.Giulio Sapelli, Modernizzazione senza sviluppo: Il capitalismo secondo Pasolini (Milaan 2005) 33.

Ja, dat is dúdlik. Hoe kamen wy derby dat it in nijsgjirrich ûndersyksterrein wêze soe. Al foar 1975, it jier fan Pasolini syn dea, wie it allegearre sa klear as in klok.