name

folgje ús

Facebook Twitter Instagram

 

Foaropwurd

Fers2 30 maaie 2021

Taalstagnaasje

en de Fryske dichters drage de skuld fan swijen

 

 

image Fers2

 

 

 

Hypnotisearjende fersen dy’t ripe fruchten heapje op bleate liven, kletterjende pandeksels, farske blommen yn alle kleuren, yn ’e kantline krabbele boadskippen, Afrikaanske talen, plakken op Google Earth, in steapel romans en likeur—wêr bliuwe se? Wannear draacht no ien sa syn sestina foar yn Café de la Tour Eiffel dat de kelners opdrave mei in keamerskerm tsjin de sintúchlike twirrewyn, de libbensgjalp, it grinsleaze, ûnbekende dat nea utere wurdt om’t it deagewoan noch net bestiet, oftewol de poëzy dy’t kontinu probearret?

Dy komt net yn it Frysk. Wierskynlik hielendal net mear.

Net dat alle poëzy yn de Fryske taal sliepjaand bourgeois is. Gerrit de Vries syn fers is rekalsitrant en ûnbesnien. Mar keunst easket kultureel kapitaal. Dat slinkt dêr’t wy by stean. Earmoed, brain drain en min ûnderwiis dogge har wurk. Ek is der simpelwei hieltyd minder poëzy yn it Frysk troch de taalferskowing nei Omropfryslânsks en troch it ynstitúsjonele slot op it skriuwen learen yn it Frysk. Binne fan âlds dichters de eksperts fan de libbene taal—net fan ’e Fryske. Ik sjoch in kleau yn it oanbod taalûnderstypjen tusken mavo-nivo en wittenskiplik, sei ik tsjin in dokter op de Fryske Akademy, en ik bin net de iennischste. Wis, Henk Wolf klapt alles dat er wit op it ynternet. Mar hoesa moat kennisûntsluting ôfhingje fan ’e inkeling?

Wite kontrôle oer it alfabetisme fan marzjinalisearre minsken hat altyd in taktyk foar oermacht west. Healwei de njoggentjinde ieu hjitte in Frânske argeolooch de direksje fan it Louvre om Egyptyske toeristen fral gjin notysjes meitsje te litten fan de hiërogliven op ’e rôve keunstskatten út de Nyldelta, want se soene dy nochris sels lêzen leare. In lytse 200 jier letter binne de Friezen it analfabete kloatsjefolk: kolonisearre troch har eigen haadman.

Yn syn bêste Google Translate Frysk—“Op it kongres koene de dielnimmers troch ferskillende wurkwinkels ynspiraasje opdwaan om dêr foarm oan te jaan”—leit It Nijs de finger op it seare plak. In webgearkomst, ien dy’t by jo thús op ’e bank komt, oer de takomst fan it ûnderwiis Frysk luts 110 meidoggers. Fryslân hat 420 basis­skoallen en 74 fuortset ûnderwiis-ûnderbouplakken. Dus op syn heechst 1 persint fan de ûnderwiisminsken wie ynlogd. Wêrom—ik kom der aansen op—soene se ek.

It Taalplan Frysk 2030 waard oankundige. Fryslân hat 21 basisskoallen frege wat dy yn ’e takomme fjouwer jier oan Frysk op skoalle dwaan wolle. Alve fan dy 21 kieze opnij it heechste profyl, dus alles dêr’t de ûnderwiiswet ta ferplichtet kwa Frysk: ferstean, prate, lêze en skriuwe. Fjouwer skoallen kieze ek itselde, mar legere profyl, lykas gjin lêzen of skriuwen of inkeld Frysktalige fideo’s besjen. Fjouwer skoallen kieze in heger profyl, mar om’t de provinsje der net by seit fan hoe leech nei hoe heech, hys jo pompeblêden noch net yn top. Twa skoallen kieze in leger profyl. Per saldo buorket 20 persint fan dy skoallen nei it troch de wet ferplichte ûnderwiis Frysk ta. Nei dit skift fan fjouwer jier komt der noch ien sa’n skift. Dan moatte alle skoallen hjir har oan de ûnderwiiswet hâlde en goed Frysk ûnderwiis jaan.

Sels as bliken docht dat de 21 net represintatyf binne foar de 420, dit. Earst hat de provinsje Fryslân út himsels hiel hurd ivere foar it opnimmen fan it fak Frysk yn de ûnderwiiswet, as part fan de erkenning fan de minderheidstaal as offisjele taal. It regear wie dêr dan ek ryklik let mei, 2014, nei de op ’t nipke strâne ien-lân-ien-taalideology fan Rita Verdonk. Underwiis Frysk is hielendal net fan hegerhân oplein oan it skoudere gea en stridich mei it Fryske begearen.

Twad, goed de helte fan de wrâldbefolking is twatalich en in hiel soad minsken binne meartalich. Se leare in stikmannich talen om’t se dêr ferlet fan hawwe yn it deistige meiinoar omgean. Alle multy-etnyske en meartalige lannen op ierde hawwe te krijen mei twataligens. De Fryske situaasje is lang net unyk. Der is in allemachtich soad ûndersyk nei twataligens dien, benammen om’t twa­taligens wiidweidige en yngeande gefolgen hat foar it beskermjen fan minderheidsrjochten en it behâld fan de minderheidskultuer. Wy witte fan de hoed en de râne. Dat de provinsje de taal fan syn eigen minsken net better beskermet is ymmoreel, slim beledigjend, en in oerdúdlik skeinen fan de minskerjochten.

Op plakken dêr’t se taal as in belangryk symboal fan minder­heidsidentiteit sjogge, is de kâns grutter dat se de taal langer behâlde kinne. Want it binne de minderheidsboargers dy’t de taal prate en sa oerdrage moatte (wolle). Mar ekonomyske en steats­nasjonalistyske druk liede hast altyd ta taalferskowing: Frysk wurdt Nederlânsk. Dus sûnder ynstitúsjonele stipe kin minderheidstaal­behâld net. De wrâld ken trije probatums. Brûk de minderheidstaal yn it ûnderwiis, troch twatalige lesprogramma’s, mei it learen en brûken fan de minderheidstaal op skoalle. Understypje de taal troch wet en bestjoer, dus garandearje it rjocht om de taal te praten yn de rjochtsseal, by de folksfertsjintwurdiging en mei oerheidslju ensafuorthinne. Brûk de taal yn gebedsromtes, op teefee en radio en yn mainstreamkranten en -tydskriften. Gjín probatum is: dichtsje yn ’e minderheidstaal.

Om it taalferskaat op ierde te hâlden, sizze eksperts, kin elkenien trije oant fiif talen leare. Mar net elkenien hat dêrta de taalgrutskens—it ynternalisearre oardiel dat syn lân oer syn taal hat, lykas dat it Frysk moai is—en de oanlis om taal te learen en de learomstannichheden; de omstannichheid fan in Henk Wolf is stikken geunstiger as de omstannichheid fan in Fryske Akademy. Dêrom, sizze eksperts, is taalbelied hiel wichtich.

Taalbelied is net allinne uterst wichtich foar de status en de beskerming fan de minderheidskultuer en -taal, mar ek foar it opbouwen fan in freedsume maatskippij mei minsken fan alle nasjonaliteiten. Merk op hoe’t de taalbehâldseksperts weistjoere fan mienskip, in ploech minsken dy’t op in beskaat plak libbet, en reedzje fan maatskippij: in stelsel fan sosjale bannen of in netwurk fan meiinoar omgean. Yn ’t algemien tinke se dat in lân belied meitsje moat dat foaropstelt dat alle talen yn de naasje lykweardich binne en dat de sosjale weardefolheid fan al dy talen oannimt. It lân heart alle etnyske minderheden te helpen om har eigen taal te bestudearjen en ûntjaan. Ut ûnderfining fan in soad lannen blykt de bêste manier om dat te dwaan: ynstimme mei twataligens en gjin belied goedkarre dat liedt ta taaldiskriminaasje of taalassimilaasje—it deagean litten fan de minderheidstaal.

It provinsjale belied, Taalplan Frysk 2030, liedt wiswol ta taaldiskriminaasje. Want nei 2030 sil, sis, de helte fan de skoallen goed Frysk jaan oant en mei de ûnderbou, en guon skoallen it fak Frysk yn de boppebou oanbiede, mar: skoalbern kinne har skoalle net frij kieze, om de fysike ôfstân. Jo litte in bern fan 8 gjin 30 kilometer fytse nei in skoalle dy’t Frysk docht. Dan is de kâns om Frysk te learen ûngelyk ferdield oer de Fryske skoalbern. Dy diskriminaasje is stridich mei de wet.

Mar no it ûnderwiis. Trije knyppunten. De Nederlânske oerheid hat de plicht om te soargjen foar goed ûnderwiis foar alle bern, mar wy hawwe hjir ûnderwiisfrijheid. De oerheid stelt beëage ûnderwiis­risseltaten, lykas einbepalingen, en hat in ynspeksje foar ûnderwiis­kwaliteitstafersjoch. De skoallieder mei syn tiim bepaalt hoe’t se lesjouwe en hokker karren oft se meitsje. Al goed tweintich jier gean de Nederlânske prestaasjes yn taal en rekkenjen omdel en skoallen segregearje. De ynspeksje sjocht ek dat skoallen har yndividuele belang boppe it kollektive belang fan ûnderwiis foar de maatskippij stelle. Mar der is gjin macht dy’t ta bettere karren ordonnearje kin.

Fierder hat doelrjocht learen plakmakke foar hifkingsrjochte learen: maklik mear as 15 persint fan de ûnderwiistiid giet op oan hifkjen en beoardieljen. Fan eksamens leare jo net. Effektyf ynfoljen fan ûnderwijstiid is beskiedend foar learrisseltaten, litte stúdzjes sjen. Dochs besteegje Nederlânske leararen, njonken Europeeske kollega’s, in soad tiid oan administraasje, ek ûnder de les. Dat helpt net. It ‘pseudoskoft’ is net ûngewoan: basisskoallebern krije les ûnder it middeisitenskoft, om’t juf oars it lesroaster net ôf krijt. Us ûnderwiis liket “in zekere mate immuun” foar yngrepen om de regeldruk fan learkrêften te ferlichtsjen, seit it CAOP, en dat ropt fragen op oer de oanstjoering troch it Nederlânske ûnderwiis­systeem en de needsaak fan alle administraasje. Dus, alhoe’t de provinsje syn ynstituten ek leskes Frysk ûntwerpe lit, skoallen dy sille amper ynsette kinne en it Fryske taalwinnen sil opdroegje as drippen op in gleone plaat, salang’t net earst de hiele ûnderwiis­struktuer oanpakt wurdt.

As lêste, de ‘eigen’ oerheid hat in belangrike modelfunksje. En skoallieders leare fluch. Nimt de oerheid it ûnderwiis yn syn eigen taal net earnst, dan kin dy taal min weardefol wêze. In learkrêft fertelde, der hie in gefoelich agindapunt op ’e leararegearkomste stien: in juf hie feitlik net in foech foar Ingelsk en koe se dat dan wol jaan? Gean wy, frege de learkrêft, ek sa mei it Frysk om? Nee. Dat hoegde net. Frysk koe elkenien jaan. Op dy manier sille de wetlike einbepalingen Frysk nea helle wurde. En gjin bewâld dat dêr wat oan feroaret.

Neist kritykmacht hat de dichter tradisjoneel in rol en taak yn it ûntjaan fan syn taal—skriuw ris oer it Fryske dichtsjen en wat der bart yn ’e wrâld, sei dichter Elmar Kuiper, want dêr sjocht er nea wat fan. Foar Kuiper it gedicht/iepeningsalinea↑, mar mei dizze warskôging. De Fryske oerheid ûntkent kategoarysk de dichter as taalûntjouwer. Begjin 2015 fierde de provinsje in taalferoaring yn. Net allinne koe gjin petysje fan 200 skriuwers de provinsje wer mei beide skonken op ’e grûn sette, ek kin ik as profesjonele kreative taalbrûker de opbringst net weromkeppelje. Der is gjin postbus, gjin baly, gjin knop. Taalûntjouwing is in ynterne oangelegenheid dêr’t se dichters mei klam bûtenhâlde.

Fryske dichters petearje net oer de taal. Lit stean dat se—útsûndere Abe de Vries

Lykwols, sûnt binne de lannen langer rjochter
snijd, yn lippetsjinst oan ’e earste sneed.
Sabeare rintmasters telle it tebekgeand tal aaien
fan skries en ljip en se lûke prizen yn
foar spikkels - se drukke fiersichten út
yn GPS-berekkene millimeters foar Friezen.

—taalstriid leverje oer har taal en se fernimme net iens dat se net om dy tafel sitte meie mei de macht, sa drok ha se it mei ûnder­inoar petearjen yn har taal. Op It Nijs stiet in swartwyt plaatsje fan fjouwer duldsum eagjende middelbere manlju, gjin seis foet ôfstân, gjin gesichtsmaskers. “Yn alle regio’s,” seit de oare deis Omrop Fryslân, “gong it syktefersom by soarchmeiwurkers omleech, behalve yn it Noarden. It is net dúdlik hoe’t dat kin.” Freegje it de buorlju. Hawar, de fjouwer fielden har by kollegadichters yn Aarhus вџЁour who’sвџ as kamen hja thús “op in oar plak” en hawwe dêroer dichte en dat oerset yn in taal dy’t nimmen lêst en nei in oerheids­stipe útjouwer brocht.

De ieuwenâlde trúk hat noch neat fan syn magy ferlern. Kenin­gen hellen sjongers nei it hof. Yn it foarútsjoch fan in lauwerkrânse & in plakje by de iepen hurd besongen dy de gastfrijheid en de roazetún. Harisena swei oer de smoarge oarloggen fan syn keizer Samudragupta. Doe kamen de ferskaatfanaten, Unesco en de Rie fan Europa, mei in nij keunstke foar de nasjonale minderheden. Poen jo dichters net nei Tirade en Het Liegend Konijn; “wy hawwe hjir gjin profesjonele skriuwers” is in histoarysk sechje fan de âld-behearder fan literêre priis de Rely. Lit jo dichters jo minderheidstalige ‘litera­tuer’ better oer de buorren bringe, it belang fan ferskaat beklamje, ljocht smite op it ‘kreatyf proses’, ferbyldzje hoe’t mienskippen bûn binne oan har eigen kultuer en mear oparbeidzje mei oare minder­heidstalige skriuwers. Lit har útfanhúzje, dinkjes meitsje, oersette en op websiden pronkje.

Dichters dogge mei oan dy reality show om wêrom’t minsken meidogge oan Big Brother: om de hollen fan ûnbekenden omdraaien te sjen en de slipkes fan ’e dames delfallen te hearren. Rom sil net komme fia Tirade en sa, want faak giet it om wannabees waans hert net iens leit by keunst. Guon wolle yndie de minderheidskultuer fuortsterkje, ommers erkenning en behâld derfan is in minskerjocht.

Likegoed (hoe faak ha wy it al net sein), ferskaat is nea in doel an sich: ferskaat is it logysk gefolch fan minsken echt frij te litten yn hoe’t se har libben meiinoar libje wolle.

De Fryske dichter mei opdrave as ekskús-fryskprater. Sy binne de útferkeazen boargers dy’t de earnstich bedrige minder­heidstaal rêde sille sadat de oerheid dat net hoecht te dwaan. Har taal is har identiteit as it de oerheid útkomt en gjin identiteit as it ynternasjo­nale rjocht easket om identiteiten te beskermjen. Want skoallen binne priveeûndernimmingen en de oerheid kin dy amper eat ferplichtsje yn ús liberaal bestel. Twongen as de Fryske keunstner is ta it amateurisme fan mienskipstaalpromoasje yn Aarhus, wurdt dy like maklik as oppikt wer loslitten. Komt der in djoere marketing-event mei mondiale parse, kh2018, dan hellet dyselde oerheid keunstners út it útlân. Dan lit dyselde oerheid rêstich it NRC de Fryske keunstner útgnize om dy syn jammerdearlik provinsja­lisme. Dan stelt syn oerheidsynstitút foar de heechste literêre priis fan Fryslân in sjuery yn dy’t niks wit fan literatuer. Dan is in amtner grutsk op ynstitúsjonele skriuwkursussen fan lju dy’t nea serieus publisearre ha en nea ferantwurdlike skriuwmetoaden úbrocht. Dan falle jo út de provinsjale toan wannear’t jo freegje om echte keunst en om te stribjen nei sifer 9 ynstee fan 5,5.

De reden foar minderheidskultuerpromoasje, útsein toerisme, festivals en oar oanboazjen fan lokale ynkomsten yn ekonomysk efterbliuwende kriten, is dit. De spil fan rjochten fan minderheden is it fuortsterkjen en beskermjen fan har identiteit. In sterke identiteit keart twongen assimilaasje en it ferlies fan kultuer en spiritualiteit en talen: dat wat de wrâld syn rykdom jout en dêrom part is fan syn erfskip. Mar dat stik erfskip lit de provinsje no just ferlern gean. En de Fryske dichters drage de skuld fan it swijen. Dêrom komt yn ’e Fryske poëzy alles ta in ho. Net piipjend en gnjirdzjend mar mei in suchtsje is it út.