name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Foaropwurd

Fers2 nû. 4.8, 22 april 2018

De iepen maatskippij en syn fijannen VIII: Priismakelderij

 

image Fers2

 

 

Prizen hawwe altyd kontoversjeel west. Dat is logysk. As in ploech minsken oardielje moat oer de prestaasjes fan oare minsken, wurdt it al gau dizenich. Want immen betinkt fan tefoaren dat it wichtich is om eat te dwaan of te skeppen. Geandewei it wurk­proses hat er wurdearring krigen fan mei deselde matearje wrakseljende kollega’s, bewûndering fan syn perfeksjonistyske partner en filosofyske feedback fan beropsdeformearre keunst­resinsinten. Hoesa sille bûtensteanders him dan efterôf fertelle dat syn wurk it omtinken mear fertsjinnet as nea echt ferlykbere lyktidige prestaasjes en dat it dêrom in oarkonde, in bosk blommen en oersetten nei in echte taal wurdich is?

Mar de winner—stel, dy is in yntegere keunstner—rekket sa min mooglik by alle dizenigens belutsen as de sjuery profesjoneel is, dat wol sizze grut en breed genôch, mei algemien erkende saak­kundigens en fan tefoaren bekendmakke oan en goed berikber foar it publyk, en oardielet neffens profesjonele en transparante kritearia, as dy sjuery earlik is, dus gjin lobbyisten yn efter­keamerkes ûntfangt, en gjin ferburgen aginda hat en/want de priis net drinzge is yn polityk. De winner hat in priis fan net-kontroversjele wearde om te winnen as er net de iennichste of de iennichst kânsrike kandidaat is; yn dat ferbân is it apart dat de stifting Frysk Letterkundich Museum en Dokumintaasjesintrum (FLMD) syn dichtersdebutantepriis net útrikte doet’t der net ien debutearjende dichter wie, mar wol doe’t der twa (2!) debutanten wiene. De winner kin in priis mei ûnbestriden earfolheid ferwachtsje as dy priis de iennichste yn syn soart is, it foardragen en útrikken fan de priis yn alle iepenbierens bart en de rige fan yllústere eardere winners stik foar stik ek bûten de priis har eksepsjonele prestaasjes sjen litten hawwe, op it mêd fan de priis wolteferstean.

Yn Fryslân binne aardich wat skimige, kontroversjele winners oan te wizen en benammen ûnearfolle. Want yn de lêste trije jier is nije Fryske literatuer publisearre fan mei-inoar—wy ha net lytsbernich west en chicklit en wannabee ek meiteld—36 skriuwers en dichters. Telle wy dêr noch de tydlik-ôfwêzige jonge heiten en karriêrefroulju en Jaap Krol by op, tsien persint sis mar, dan binne der fjirtich aktive Fryske literators. Wy fan Fers2-trendbehear suchtsje ferromme, it koe minder. Mar hoefolle prizen hat Fryslân wol net foar Frysktalige literatuer? De Fryske Ferhalewedstriid foar amateurs, de Rink van der Veldepriis foar ‘low literature’, de Douwe Tammingapriis foar gewoane debutanten, de Rely Jorritsma­priis foar seriële debutanten en de Gysbert Japicxpriis foar boeken en oeuvres fan bysûndere kwaliteit. Dat binne fiif prizen. Dis­proporsjoneel is it understatement fan it feestjier. Rikke alle sjuerys in platina, gouden, sulveren, oant en mei blikken trofee út dan ha wy hjir de Dodo bird verdict, “Everybody has won and all must have prizes”, makket net út oft de yn ’e kraach fette skriuwer eigentlik wol in priis ha wol.

Gjin priisbehearder tinkt der lykwols oer en docht suniger oan mei syn erkenningen en earbetoanen. Ferjit net dat de Slauerhoff­priis foar skoalbern der ek noch is, al is al lang bekend dat prizen bern earder ûnt- as oanmoedigje. Betink boppedat dat it absolút mooglik is om de Gysbert Japicxpriis twaris te winnen, dat is al trije kear bard, of sels om him trije kear te krijen; jo hoege dêr inkeld mar âld foar te wurden en jo boek te lansearjen yn in publikaasje-earme priisperioade. Oan de assosjaasje mei it priisisme fan de Sovjet Uny is hast net it ûntkommen. Held fan de Sovjet Uny, 12.755 kear útrikt en dêrfan 101 kear twaris, trije kear trijeris en twa kear fjouwerris; Held fan de Sosjalistyske Arbeid, 20.812 kear útrikt; Men Heldin, 454.142 kear útrikt—ho Afûk, ha wy no neat leard fan it burokratysk-autoritêr kommunisme: wêr bliuwt ús memmeliteratuerpriis?

Fansels spilet realpolitik mei. Trije literêre prizen binne oerheidsprizen, hielendal of (op papier) foar in part. Oerheden en har ynstellingen funksjonearje tsjintwurdich allegearre as ûndernimmingen en elke ûndernimming hat syn wall of fame mei in rige foto’s fan lju dy’t lytsere en gruttere súkseskes hellen en it potinsjeel fan har yndustry sjen litten ha. Dy earbetoanen kinne de wurkdrift fan it personiel oanpoene, mar benammen bestean se om klanten betrouwen yn te jitten yn de kwaliteit fan it produkt. Prizen binne sadwaande gjin eare op harsels mar se binne earfol yn it ljocht fan it mei-inoar bouwen fan it grandioaze bedriuw. It docht der dêrom ta dat der alle jierren nije portretten hingje, net wat de portrettearre persoan dêrfoar dien hat. Yn de measte gefallen wit er dat wol en triuwt er it lintjse yn ’e bûse en de blommen yn it jiskefet en giet nei hûs om netflix te sjen.

Normalisearring spilet ek in rol. De move fan literatuer­fuortsterkjen nei taalshow-organisaasje, fan stypjen fan kreatyf skriuwen nei boekjemarketing en fan Frysk fia meartaligens nei Achterhoeksk: ûngemurken gien, no de gewoanste saak fan ’e wrâld, wa kin him noch foarstelle dat tweintich jier lyn folkloare en provinsjalisme ferhune waarden. De Afûkdirekteur hat dêr in haadrol yn spile. Mar al krijt er aanst in gouden horloazje fan de kommissaris fan de Kening, normalisearjen, it automatysk tolerearre krijen fan earder ûnakseptabele attitudes en praktiken, giet maklik. Want as in feroaring net in sichtber min gefolch jout, lykas it ‘sjongende asfalt’ yn Jelsum mei syn traumatisearjende lûdsoerlêst, tinke minsken dat se dermei weikomme, dat it sa wol kin, dat it sa slim no ek wer net is, en litte har standert omdel gean, want minsken binne sljocht op gewoan. Nei wat ûngewoans wolle se sa gau mooglik werom nei de comfort zone fan it gewoane, wat har ree makket om wat net sa gewoan is mar foar gewoan te nimmen.

Dat ek de devaluaasje fan kreativiteit spilet mei. Kreatyf is kommen te betsjutten: it heljen fan in praktysk doel en it oars as oars útfieren fan de taak. Om teaterkaartsjes te ferkeapjen feroarje jo yn it Romeo + Julietdrama de Guelfi en Ghibellini yn Friezen en Poalen en voilà: kreatyf. Mar lykstellen fan de talinten fan útsûnderlik artistike minsken oan dat soart kreativiteit is ûntkennen fan de keunsten. Yn de keunst sit ‘kreatyf’ him yn yntellektuele arbeid, dissipline en artistyk en sosjaal engaazjemint. Gysbert-winner Eppie Dam syn oeuvre lit in kategoarysk oar soart kreativiteit sjen as de mei de Gysbert-Japicxpriis bekroande detective fan Koos Tiemersma. Har beide deselde priis ta te kennen is it honorearjen fan midsmjittigens. De—hypotetyske yntegere—keunstner sil de Gysbert net mear ha wolle.

Mar dêr is wat op fûn: trije Fryske literêre prizen sille regele wurde troch ien klup! De stifting FLMD wie al eigner fan de Douwe Tammingapriis en hat it behear derby krigen oer de Rely Jorritsma­priis (yn eigendom fan de gemeente Ljouwert) en de Rink van der Veldepriis (fan de gemeente Smellingerlân). Unbekend is oft de stifting de Rely- en Rinktradysje fuortsette sil om sjuerys gear te stallen út lju fan wa’t de ekspertise nea oan it ljocht brocht is. Foar de Rely komt der lykas earder in “ûnôfhinklike sjuery”, seit de FLMD-side, as wie de mooglikheid fan in ôfhinklike sjuery oertocht mar fersmiten, om in tûzen europriis ta te kennen oan in like elastysk tal dichters as skriuwers, ien oant fiif; de ratio derefter sil wêze dat elk sjuerylid in winner oanwiist, dat skeelt moai wat praterij. De stifting easket foar meidwaan oan ’e Rely net dat it ynstjoerde wurk fan de ynstjoerder sels is—in oar syn wurk mei ek—mar wol, tink derom Apple-brûkers, dat it Microsoft sponsorret, “It ferhaal of gedicht moat skreaun wurde yn Word.” Hoe’t se de Rink, 2000 euro en de priis mei de meast ûn­trochsichtige útferkiezing nei de Grammy, tenei takenne sille, wit gjinien en docht der net ta. Want dit jier is, sa’t sels Piter Boersma yn syn foaropwurd fan de nije Ensafh sinjalearret, inkeld Willem Schoorstra in gadingmakker.

Oei. Stifting FLMD hat al ris in priis net útrikt. It oare jier ha se him hurd wer jûn, ek al foel der neat te winnen. Slimmer noch as gjin kandidaat is opfolkandidaten dy’t der foar de skyn by sitte om’t har wurk al al earder bepriizge is; se binne de keizels yn ’e soepele priismasinery. Dêrom hat stifting FLMD it hiele idee ferlitten fan de priis as skeppen fan in kompetityf, oanmoedigjend, Fryslân op de kaart settend—priiskultuer as nation-building—en talint fan eigen boaiem kweekjend, op persoanlike prestiizje rjochte, materialistysk, ta mear en better opswypkjend, ynklausk, ynskiklik—skriuwe ‘yn de geast fan Rink’ = kassa—of ta plagiaat útnoegjend, fraude yn ’e hân wurkjend, oan de betjutting fan keunst domwei foarbygeand klimaat. Freegje tenei stifting FLMD net wat de priis dwaan kin foar de skriuwer; freegje wat de skriuwer dwaan kin foar de priis.

Yn in wol-orkestrearre distribúsje fan prizen om yn alle gefallen it Fryse priiskwotum te heljen is de stifting FLMD de priismakelder dy’t in konstante stream letteren nei de Gysbert Japicxpriis ta dirigearret en in egale tekken fan jild en fyftjin minuten rom en oare stilhâlderkes oer it literêre fjild hinne flijt. Want prizen binne steefêst in foarm fan selsfelisitaasje en hast neat makket in slûf oerlangjende machthawwer sa minsklik as lige fan “I love to read. I don’t get to read much.” Gjin—hypotetysk yntegere—skriuwer dy’t aanst oan ûntkomme kin oan it yn ’e hichte stekken fan de priis­útrikker en syn rezjym. Mar in lêste ûnkompromittearre Gysbert winne kin no noch krekt, foar’t stifting FLMD de hân derop leit, dus
hup Aggie, drave!