name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Foaropwurd

Fers2 nû. 5.17, 3 novimber 2019

De feroaring fan de keunstner syn ferantwurdlikens

 

image Fers2

 

 

As jo yn jo sosjale medialeechtijminuten wolris surfe nei Ai Weiwei syn waaksende searje middelfingers nei machtsbolwurken, wenne jo oan it konsept fan de polityk engazjearre keunstner. Mar sjogge jo op fan it skermke, wannear gean Fryske keunstners ea de barrikaden op foar in bettere wrâld? Yn oktober 2010 teagen lilke keunstners nei it Binnenhôf om te demonstrearjen tsjin de besunigingen op Kultuer. Mar dat is in heale generaasje lyn en se kamen út Utert, der wie leau’k gjin Fries by. Yn novimber 2017 noch, sei in freon, op ’e A7. Dat wie gjin grap: as der earne Frysk kultureel erfskip makke wurdt is it wol troch de 34 ekstreemrjochts uniformearre—spikerbroek, swarte hoodie of swartlearen jaske—nasjonalistyske sneldyk­blokkearders. It byld fan har flaggeswaaien fleach it www oer, as in echo fan it ikoanyske hisen fan de Amerikaanske flagge op Iwo Jima en de moanne.

Jo kinne ek tinke fan dat binne mar publisiteitsfoto’s. Wy libje yn in tiid fan profesjoneel plaatsjesmeitsjen; dat is sa polityk as wat. Militêr optreden giet hieltyd mear oer beynfloeding, kopt hjoed it NRC: sa krong de IS mei stikeme byldtaal binnen yn ’e psyche fan beynfloedbere jongerein. Al is in beropsfotograaf miskien in keunstner, keunst is gjin keunst mear as it yn tsjinst komt fan ideolo­gyen en propaganda. Want wêr binne de withoefolle sofjetrealis­tyske Stalinportretten fan de bejubele Rus Aleksandr Gerasimow keard? Wat is der wurden fan it wurk fan de ea op hannen droegen ferdigener fan it literêr realisme, de Hongaar György Lukács? Wa wit noch fan de kommunistyske Meksikaan Diego de Rivera syn fresko’s dy’t it ferline fan it folk fleurich by de Azteken lizze? Jo soene oanfiere kinne dat ien fan dy muorreskilderingen presidint Roosevelt ynspirearre ta syn New Deal-wurkgelegenheidsbelied en úthâlde dat De Rivera reklame makke, en gjin keunst.

 ferfolch…

 

Utrikking fan ’e Gysbert

oan Aggie van der Meer

Utrikjen Gysbert Japicxpriis 2019: sneon 16 novimber 2019 om 15.00, Martinitsjerke, Boalsert

 

De literatuer hat der gjin klap oan, literêre prizen. Dy ferlykje apels mei parren, ha sjuerys dêr’t gjinien echt kompetint foar wêze kin om yn te sitten, smite konservative shortlists op en beheine it ferskaat ûnder skriuwers, ferheegje de publisiteit foar en it prestiizje en de omset fan in lyts klupke útjouwers en (hooplik) har skriuwers, prigelje net ta literêre krityk, analyse en diskusje, jouwe gjin idee fan literêre skiednis, skeppe ek gjin nuttige, ûnderboude en koherinte literêre tradysjes, dogge neat om de ynkommens fan skriuwers te nivellearjen en kânsen foar nije en oare skriuwers te ferbetterjen, noch om de literatuer te fernijen. Ien ding makket lykwols alles goed:

Aggie van der Meer krijt de priis.

Foar it hiele oeuvre, dat fan 1964 ôf nea efter ien literêre priis/‘masterpiece’ oanjage en altyd deagewoan gie oer saken dy’t derta dogge.

Sneon 16 novimber 2019

15:00 oere, ynrin fan 14:15 oere ôf

Martinitsjerke yn Boalsert

Ek krijt in noch geheime jonge skriuwer de Lytse Gysbert takend. Neitiids kinne jo de literators lokwinskje yn hotel De Wijnberg.

 

 

Mar op it boekpraatsje—op Youtube—oer syn Culture as weapon leit Nato Thompson út dat er films, fideospultsjes, online program­mearjen, muzyk, keunstmuseums, sosjaal netwurkjen en ek reklame allegearre ta keunst rekkenet, om’t al dy kultuerprodukten ús emoasjes beynfloedzje. Se besykje allegearre op deselde manier om ús hanneljen en ús tinken oer ús identiteit en ússels as boargers te stjoeren. Coca Cola makket ús frij en Beethoven ferbynt ús: troch ús passys op te poken. Dat barde altyd al en der sit gjin satanysk komplot efter. It is de skaal fan de kulturele beynfloeding dy’t makket dat de machthawwers no kultuer brûke moatte om oan ’e macht te bliuwen. “[T]he world has witnessed the realization of the age-old avant-garde demand that art become part of the everyday. Art and life have in fact merged.”Nato Thompson, Culture as weapon: The art of influence in everyday life (Brooklyn/Londen 2016) x. Hoewol’t er úthâldt dat se kultuer tsjin ús brûke kinne, sit Thompson der optimistysk by yn ’e Strand Book Store op Manhattan. Trije dagen earder hat Trump himsels wol ynhuldige, mar twa dagen earder wie de Women’s March ûnferwacht massaal. Dan, op it ein fan de Q&A dy’t it petear beslute moat, freget in keunstner: hoe is de ferantwurdlikens fan keunstners feroare?

Tsja. Meiprate oer de kandidaatstelling fan Ljouwert foar de Unesco City of Literature? Dan hie Fers2 sizze kinnen dat it op it oanfraachformulier better stiet dat Ljouwert it dichterskolletyf Rixt stipet ynstee fan dat oan ’e provinsje oer te litten. Logysk en gjin reden om Fers2 nea út te noegjen om mei te praten—mar is dat de ferantwurdlikens fan de (Fryske) keunstner: praktyske help by de promoasje fan de ‘kreative stêd’?

It Skriuwersboun bestiet no krekt 50 jier. De webside lit sjen dat it gjin tinken ûntjûn hat oer de ferantwurdlikens fan de keunstner. It kin wêze dat it manifest ‘De bining forbritsen’ der noch altyd ynliste boppe de hurd hingjet. Hoewol’t dy tekst de opsommet wat se fan 1946 ôf fan de keunstner ferwachten, besprekt Johanneke Liemburg him net yn har biografy fan Fedde Schurer. Want dejinge dy’t de measte striidlieten skreaun hie fan it lêste desennium, Schurer, en as model gou foar de Fryske belletry, sei no dat sokke polityk enga­zjearre poëzij gjin keunst is. Oft Jelle Brouwer, in goeie freon fan Schurer, dêr o sa om lake hie, wist Brouwer syn soan net. Wol in bytsje lake miskien. Mar betink, ‘De bining forbritsen’ wie net bedoeld as radikaal nije estetika. Schurer bedoelde in ynformeel suverjen tefoaren te kommen ûnder de skriuwers dy’t mear en minder op ’e Dútsers har hân west hiene. Hy woe fersoeningspolityk, hup alle skiepkes op it droege. Jo koene gjin skriuwer misse by de kulturele emansipaasje fan Fryslân.Hindrik J. Brouwer, út persoanlike kommunikaasje, 2015.

Huub Mous is de iennichste dy’t op de ynterne stridigens fan it manifest wiist: dat de keunstner tenei in tagelyk regionale en boppe-regionale taak hat.Huub Mous, De kleur van Friesland: Beeldende kunst na 1945 (Ljouwert/Tiel 2008) 59-60. De ambifalinsje begjint al by al of net in mien­skipstaak. Want Schurer wol perfoarst net sizze fan goeie mienskips­taken wol mar ferkearde net, en likemin dat syn nij oprjochte blêd gjin sprekbuis mear fan nasjonalisten, sosjalisten, nihilisten wêze mei, mar wol fan kristenen. Hoe twiveleftich oft it efterôf ek liket om de âlde—achttjinde-ieu, Gysbert Japiks—romantyske filosofy fan de grutske, ûnôfhinklike, frije keunstner troch te setten—dat ûnkent de rol fan it publyk, sjocht by betsjutting troch; kweket souderkeam­merkekeunst—Schurer kiest de metafoar fan it befrijen fan de keunster út syn boeien. Al binne retoarysk betûfte propagandisten noch sa handich, seit er, de ((nasjonalistyske)) kultuerpolityk moat de skriuwers frijlitte.

Net de polityk is te earbiedigjen, mar it ymmaninte. “Ien ropping bliuwt [de keunstners] oer, grutternôch foar in lyts libben: ús ferhâl­ding te registrearjen ta it wûnder; ta de natuer, ta de minske, ta God.” Reïfikaasje, in foarm fan ferfrjemding fan ús minsklikens, warskôget Marx, bart as spesifyk minsklike skeppingen misfette wurde as natuerlike feiten, opbringsten fan kosmyske wetten, of manifestaasjes fan godlike wil; sa wurde frije subjekten passyf makke. Mar Schurer preket fierder: as de bining mei de polityk ferbrutsen is en de keunstner him ôfkeart fan de folksskriuwerij dy’t “woekere op regionalisme”, is er “ien fan wêzen mei alle litteratuer te wrâld.” Már “allinne op dit ynternasjonale plan kin hja wearde krije foar it nasjonale libben” en syn tydskrift wol in “hûs” wêze foar de Fryske literêre keunst.Fedde Schurer, ‘De bining forbritsen’, De Tsjerne 1:1 (1946) 1-5. Kursiven taheakke. Sûnder it fize wurd heechliterêr te sizzen trúnt Schurer oan ta it ôfswarren fan ynhâld en populêre folkskeunst, en it omearkjen fan foarm: “keunst mei de grutte K”, taalfeardigens, “suverens”, styleksperimint en fral “Frijheid en skjintme.”

Yn it let-njoggentjinde-ieuske Europa wiene teoryen fan keunst as skjintme hiel populêr, foar in part as reaksje op it utilitaristysk tinken en de opkomst fan de ‘lilke’ yndustry. Keunstkritikus John Ruskin pleite yn syn estetykteory foar in ûnferoarlike standert fan skjintme. “Life without industry is guilt, and industry without art is brutality.”John Ruskin, ‘Lectures on art (1870), Lecture III’, Project Gutenberg, 3 septimber 2006, www.gutenberg.org/files/19164/19164-h/19164-h.htm#LECTURE_III, krigen 30 oktober 2019. Coleridge socht in religeuze ferdjipping yn de ûnderfining fan skjintme, dy’t by Schurer grif oanslacht: “The Beautiful, contem­plated in its essentials, that is, in kind and not in degree, is that in which the many, still seen as many, becomes one.”Samuel Taylor Coleridge, ‘On the principles of genial criticism concerning the fine arts, Essay third’ [aug. en sept. 1814], yn Walter Jackson Bate (red.), Criticism: The major texts (New York 1970) 364-375, 370. Kursiven oarspr.

Skjintme wie net sûnder mear natuer, alteast net by Coleridge—“We must imitate nature! yes, but what in nature—all and everything? No, the beautiful in nature.”Samuel Taylor Coleridge, ‘On poesy or art’ [1818], yn David Perkins (red.), English Romantic writers (San Diego, CA 1967) 491-496, 493. Ek hawwe wilens skjintme en foarm har feriene mei in noflike premoderne of neoklassike nocht oan oarder en hiërargy, of oars wol mei in boargerlike estetyk fan kommersjali­searring en kitsch. Dochs achtsje in hiel soad kultuer­filosofen noch altyd skjintme it hert fan de keunst. Dêrmei kinne jo dan twa kanten op: óf skjintme tsjinnet de keunst sels, keunst om ’e keunst, óf de skjintme tsjinnet in moreel doel lykas yn Ruskin syn Fiktoriaanske maatskippij: om de wrâld moaier te meitsjen.

Mous seit dat de sosjale taak fan keunst tragysk mislearre is. Dalik nei de befrijende jierren 60 seach de Westerske keunst it défaite fan de avantgarde. Mous lêst Adorno en hâldt de Frankfurter defi­nysje oan fan avantgarde: skeptyske keunstners dy’t de “ynstitúsjes fan keunst” opnij strukturearje en dy ynstitúsjes omfetsje sosjale emansipaasje en it ûnderwrotten fan it boargerlike idee fan artistike autonomy.Peter Bürger [1974], Theory of the avant-garde, transl. Michael Shaw (Minneapolis 1984) 22 e.f. Sadree’t avantgardewurk dat it ynstitút oanfalt sels yn dat ynstitút opnommen wurdt—Banksy by Sotheby’s—is de avant­garde dien. De keunstynstitúsjes, seit Mous, kamen folslein oer de ûntjouwing fan keunst te hearskjen en dirigearren de keunstners. Sa koene keunstners “hun enige bestaansrecht” ferlieze, “de verplichting om wat Brecht had genoemd ‘an der Änderung der Zustände zu arbeiten’.”Huub Mous, ‘Terug naar Adorno’, HuubMous.nl, 31 july 2013, www.huubmous.nl/2013/07/31/terug-naar-adorno/, krigen 29 oktober 2019. Bertolt Brecht, ‘Über die Notwendigkeit von Kunst in unserer Zeit’ [desimber 1930], yn Werner Hech (red.), Über Politik und Kunst (Frankfurt am Main 1971) 17-18. Yndie woe Bertolt Brecht folkske, realistyske keunst, om in flink publyk de kâns te jaan “de skjintme … fan in sosjaal fraachstik te fielen.”Bertolt Brecht, Mother Courage and her children [1939], oers. John Willett, John Willett en Ralph Manheim (red.) (New York 1994) 122. Mar dêrta krigen keunstners gjin spat romte mear, seit Mous en nijsgjirrich is de oarsaak dy’t er dêrfoar oanwiist: dat “kunstkritiek geen theoretisch fundament en geen ideologische uitgangspunten meer had.”

Dat strykt. De postmodernistyske keunstkrityk & estetyk wan­trout alle universele noarmen en fage dy fan ’e aginda, dekonstru­earre ideologyen ta Loesje-ansichten, en sjocht de estetika net as wittenskip mar as in hegemonysk, snobistysk, fallosintrysk en koloniaal-ymperialistysk optwingen fan smaak. As eat in fracht keunstners befrijde—Mous neamt gjin kasussen fan sensuer/beknot­sjen fan artistike frijheid; in bleate âlde frou yn in ynstallaasje moast foar de ynternasjonale toernee wat oanpast wurde mar mocht gewoan yn Utert—wie it wol it relativearjen fan oertsjûgings­systemen. Ek stienen tiid & tinken lang net stil. Earst wit de keunstkrityk no dat der wat is mei de avantgarde, twad tocht Brecht dat minsken yntellektuele wêzens binne dy’t in rasjonele kar meitsje en dat blykt in grut fersin, tred twivelje de hjoeddeiske keunstteoretisy oer de betsjutting fan ‘engaazjemint’ as it giet oer engazjearre keunst.

Fan it begjin ôf wie de oantsjutting avantgarde, foarhoede fan de troepemacht, ferbûn mei bestriding en radikale strategyen mei it each op in kriichsdoel. Bliken die dat Europeeske modernistyske keunst, dus avantgarde, en rjochtsekstremistyske bewegingen lykas fassisme just net yn tsjinstelling ta inoar stiene, mar nau meiinoar feriene wienen. Estetykfilosofen wize derop dat by de Islamityske Steat (IS) lykas by de Italjaanske keunststreaming fan it Futurisme geweld sintraal stiet en fan beide bewegingen foarmet geweld de basis fan de polityk en de estetyk. Neffens Thorsten Botz-Bornstein brûkt de IS lykas de Futuristen “de keunst fan geweld” om it skokeffekt en lit, ek lykas de Futuristen, it geweld sjen op in tige estetisearre en stylearre manier. De groulike fideo’s fan marteljen en moarden binne choreografearre, ynstudearre en montearre. De funksje fan styl foar it Futurisme en foar de IS rint ek parallel: it oerdragen fan de grutme en essinsje fan in mienskip.Thorsten Botz-Bornstein, The political aesthetics of ISIS and Italian Futurism (Lanham, MD 2018) 42.

De hiele byldtaal dêr’t de polityk mei op de planken brocht wurdt, mei iepenbiere taspraken, marsen, en filme wikesjoernalen op fol mei gewelddiedige propaganda, sa’t jo dat by IS sjogge, identifisearre Walter Benjamin as de “estetisearring fan de polityk” by de fassisten en benammen by de Futuristen. It giet hjir dus net om de politi­searring fan estetyk, assosjearre mei de kommunisten dy’t keunst ûnderhearrich makken oan de polityk. Dy politisearring fan keunst dreau it fassisme ta syn hâlding foar de avantgarde oer, likegoed as dat it de moeting fan fassisme en futurisme iepene. De twa konsepten oerlaapje, dat is sa, mar de útkomsten rinne diametraal utinoar: “Alle Bemühungen um die Äesthetisierung der Politik gipfeln in eimem Punkt. Dieser eine Punkt ist der Krieg.”Walter Benjamin, ‘Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit’ <Dritte Fassung> [1936], yn Walter Benjamin, Rolf Tiedemann en Hermann Schweppenhäuser (red.), Gesammelte Schriften, Diel I:2 (Frankfurt am Main 1991) 472-508, 506. Kursyf oarspr. De estetisearring fan polityk smyt yrrasjoneel, grouwélich geweld op en de kommunistyske totalitêre retoryk net. Wol wurde dêr de keunstners maatskiplik wurkers.

Wat de minsklike yrrasjonaliteit oangiet, doe’t Theodor Adorno yn 1941 Amearika lâne siet Brecht dêr al, fertelt Thompson. Se seagen fluch yn dat hiel Hollywood rjocht foar har eigen kritysk ûndernimmen oer stie. Ut Adorno syn analyse fan de kultueryndustry bliek dat syn effektiviteit stuolket op in psychotechnology, rjochte op it oermasterjen fan de klant, dy’t se sjogge as ûnachtsum of wjer­stribbich. Hast tachtich jier letter kin kultuer samar omset wurde yn ark en taktiken foar dejingen oan de macht, om ús bewurkjen sûnder dat wy it sels yn ’e gaten hawwe: om’t wy sosjale wêzens binne, yrrasjoneel en altyd op ’e syk nei in aai oer de holle. Tink oan hoe’t it Brexitdrama berne waard, út de oerdreaune slogan ‘Take Back Control’ en de trochsichtige bangmakkerij dat 80 miljoen Turken nei de UK kamen as se yn ’e EU bleaune. Eangst is fan de emoasjes de effektyfste om te bewurkjen, seit Thompson, want eangst hat gjin tsjinpoal.

Apart is dat Jorge Luis Borges—yn it Youtubeke nei Thompson—de minsklike gefoelichheid yn ferbân bringt mei de ferantwurdlikens fan de keunstner. Yn it Peronisme binne Borges syn mem, suster en neef finzen set. Hysels is út syn bibletekarisfunksje demovearre nei de gemeentemerk as ynspekteur fan hinnen en kninen, wat er wegere. Hy seit oer himsels dat er ûnoangenaam sentiminteel is, osa gefoelich. De ynterviewer tinkt dat gefoelens en fynfieligens primitive basisdingen binne dy’t minksen dalik krije by it ta bestean kommen. “Sí, pero,” anderet Borges, “yn it gefal fan de skriuwer, of yn it gefal fan alle keunstners, ha wy de taak, foar it meastepart de lokkige taak, om alles yn tekens te feroarjen.”‘Jorge Luis Borges tv Interview (subtitled), 1976’, [Spaansk tf-programma A Fondo, fraachpetear mei Joaquín Soler Serrano], Youtube, 12 febrewaris 2017, www.youtube.com/watch?v=I2_lE1rxiHg, krigen 29 oktober 2019. Want tekens bliuwe hingjen yn it ûnthâld fan it minskdom, leit er út. In politikere taak is der hast net.

Engaazjemint, as lêste, is net sasear Ai Weiwei, as wol ‘partisipaasjekeunst’, dêr’t keunstners minsken yn oproppe as it wichtichste materiaal foar har wurk. Sokke keunst soe it fermogen hawwe om de mienskipsfoarmen te kweekjen dy’t de neoliberale hegemony oanfjochtsje. Mar sûnder de engazjearre wisânsje fan de avantgarde om teneate te dwaan, is de kâns grut dat it dy situaasje just reprodusearret: noch mear ‘kreative stêd’. De fraach is wat engaazjemint fierder betsjut, mear as goedbedoelde wykprojekten dêr’t it effekt nea grut fan wêze kin, troch de tsjinst­berens fan de keunst oan besteande politike aginda’s. Keunstkritikus Claire Bishop bringt ús yn ’t sin dat, nettsjinsteande de alâlde komplikaasjes fan ‘autonomy fan ’e keunst’ versus ‘takomstige bettere wrâld’, neffens Jacques Rancière de estetyk net ferspile hoecht te wurden foar sosjale feroaring, om’t keunst út himsels al in ferbetteringsbelofte yn him draacht. Dochs, seit Bishop, liket de keunstner-aktivist wol de sels­weisiferjende froulike held yn de film Dogville. Dy jout har sa ûnkritysk oer oan har winsk om de mienskip te tsjinjen dat se harsels inkeld mar mear ynleveret.Claire Bishop, ‘The social turn: Collaboration and its discontents’, Artforum, febrewaris 2006, 178-183, 183. cam.usf.edu/CAM/exhibitions/2008_8_Torolab/Readings/The_Social_Turn_Cbishop.pdf, krigen 30 oktober 2019. Dêrneist/fan gefolgen kaam yn keunstynstellingen de trend op om ‘aktuele’ of ‘politike keunst’ út te stallen, al is dy net altyd sa aktueel; wilens is yn Tate de flechtling in klisjeeprojekt: grutte gesichten + grutte getallen.

Ek sûnder dat de keunstner-aktivist in noflike posysje ynnimt, om’t er altyd weromfalle kin op in suvere estetyk, alhiel los fan maatskiplike belutsenens, slagje politike bewegingen as Occupy der gâns better yn om it omtinken fan it publyk op te easkjen as it keunstaktivisme. Yn ‘Der Autor als Produzent’ besjocht Benjamin de noasje fan de keunstner-as-sosjaal-wurker as in produksjefraachstik, sadat er de keunstner-aktivisten dy’t efter in tinkbyld stean skiede kin fan dy dy’t harsels ynliivje yn de politike produksjewize. Mar dat ferskil is futyl salang’t alle keunstners, de tinkende bourgeois en skeppende wurker allyk, as nutteleaze lju sjoen wurde, seit Boris Groys, en dat is de tradisjonele opfetting. Neist ûnnut stiet keunst ek bekend as moreel en polityk min, want keunst ûntnimt ús de winsk de status quo te feroarjen trochdat it dy estetisearret. Alles dat wy hjoed om ús hinne hawwe is moaier makke foar de brûker, fan de Apple Stores dy’t de kassa’s fuort-designed hawwe, want dat smoarge jild-, oant de polityk. Ek Groys seit: “There is no doubt that we are living in a time of total aestheticization.”Boris Groys, ‘On art activism’, e-flux 56, juny 2014, www.e-flux.com/journal/56/60343/on-art-activism/, krigen 29 oktober 2019.

Teoretyske ûntsnappingstaktiken foar de engazjearre keunstner ha der wis west. Keunst rehabilitearje as nuttich die de Russyske avant­garde, mei stipe fan it gesach, oars koe it net; mar dy politike stipe is no weifallen, sjoch nei Pussy Riot. It Futurisme seach artistyk estetisearjen as it omkearde fan moaier meitsjen, as it ûntmaskerjen fan it fuortgongsideaal fan ’e moderniteit as absurd, troch de funksje fan it objekt teneate dwaan, mei as resultaat in tige gewelddiedige byldestoarm. Lykwols is it tinken oer de ivige foarútgong fan keunstsinnigens sels net radikaal oanpakt. It nei de sydline skowen fan engazearre keunst komt troch it gnizen fan keunstkritisy oer de artistike kwaliteit. Mar, tinkt Groys, ynstee fan jo drok meitsjen oer ferbettering—de reïfikaasje fan talint—is de iennichste mooglikens foar wier engazjearre keunst om te learen en estetisearje alle keunstaktivisme, likefolle oft der in etiket Bejeftige opplakt is of net. Te hoedzjen oer dat revolusjonêre estetyske tinken: dêr leit hjoed de ferantwurdlikens fan de keunstner.