name

folgje ús

Facebook Twitter Instagram

 

Foaropwurd

Fers2 11 april 2021

Hieltyd minder poëzylêzers? Kranten, doch wat!

 

 

image Fers2

 

 

 

Wa lêst poëzy? In goeie fraach om jo te stellen op de 200-ste bertedei fan Baudelaire, mei in nije fracht oersettingen dy’t útkomt. Wa lêst dy? The usual suspects: heechoplate wite froulju? Plato hie yn syn ideale Steat gjin studearre dames, dat wêr makke er him drok om. Hy mistroude de jongfeinten, dat wol sizze de studinten, de lúksejonkjes, want pubers dogge alles nei en poëzy is imitaasje fan it libben. As neimaksels “hieltyd oefene wurde fan jongs ôf,” leit Plato Sokrates yn ’e mûle, “boargerje dy yn as gewoanten en aard, yn liif en lûden en tinken”. Poëzy is in spesjaal psychysk gefaar, om’t de taharker it karakter fan de literêre persona oannimme kin en ferjit dat dy optocht is. Sokrates tocht dat de jonges wol fersen lêze koene dy’t inkeld de moaie kanten fan de werklikheid neidogge: minne poëzy.

Mar dat dogge ús jongerein net. Dy lêze hast hielendal gjin poëzy. Op de Dei fan de Literatuer yn 2009 sieten der 5000 middelbere skoalbern yn De Doelen yn Rotterdam. “Wa lêst wol ris gedichten?” waard der frege. Net ien stuts syn hân op. Om de literêre bedreaunens fan skoalbern te ûntwikkeljen—om har lêzende te krijen—jouwe skoallen har boeken yn hannen dy’t oanslute by har lêsnivo: Lêze foar de List. Nivo 6, akademysk lêze, hat poëzy. De legere nivo’s ha gjin poëzy. Op it ein fan ’e sechsde klasse moatte vwo-skoalbern op syn minst nivo 5 helje: nivo 6 heart net ta de einnoarmen.

Stichting Lezen konkludearre yn 2019 dat “poëzie een marginale positie inneemt op de leeslijsten in de bovenbouw havo/vwo”. Betink dêrby dat se by it fêststellen fan sjenres útgiene fan de nur-koade, sadat histoaryske epykse teksten op rym op de ferplichte lêslist, lykas Karel ende Elegast of Van den Vos Reynaerde, de koade ‘poëzy’ krigen. Skoalbern wurdearje fertellend proaza sinjifikant heger as poëzy. Om’t Nederlânske jongerein hieltyd minder faak lêze en mei hieltyd minder aardichheid deryn, lansearre de Underwiisried in lêsoffinsyf. Bern lêze wol in bulte koarte tekstsjes lykas berjochten op har tillefoan en gearfetsjende stikjes yn skoalboeken. Reden foar alaarm—oer de bern har lêsfeardichheid en prestearjen op skoalle en yn ’e maatskippij en fan gefolgen oer it draaien fan de maat­skippij yn syn gehiel—is dit. ‘Djip lêze’, dus konsintrearre langere stikken en boeken lêze, dêr besteegje bern gjin tiid oan.

De manier fan lêzen is ek wêr’t Piet Gerbrandy it oer hat yn ‘Wie leest er nog echt?’ yn 2016. “Poëzie lezen, hoe doe je dat?” De measten stelle har iepen en ûndergean it al lêzende of harkjende, seit Gerbrandy. Poëzy wie histoarysk net eat dat jo allinnich diene, mar in kollektive ûnderfining. Dochs ha der altyd lju west, ek yn ’e âldheid, dy’t it fers graach ris rêstich oerliezen. Hokker metoade docht dan fertuten? Dat is in hiel sinnige fraach, just om’t wy de aldermeaste westerske poëzy yndividueel lêze en om’t tiid bestege oan poëzy yndividuele lêstiid, of harktiid, is. Close reading is in goeie kandidaat, seit Gerbrandy. It sekuere omtinken foar losse wurden en har oarder tsjinnet net om it wûnder fan it fers út te klaaien, mar om alle aspekten goed foar it ljocht te bringen, en om de tekst sintraal te setten ynstee fan wat oaren oer de tekst sizze.

[Hans Ulrich Jessurun d]’Oliveira laat zien dat zijn close reading inderdaad rijke interpretaties oplevert. Daarom is het treurig om te zien hoe weinig critici heden ten dage nog de tijd nemen om zich dit ambacht eigen te maken, hetgeen samenhangt met de onwil van de meeste tijdschriften en uitgevers om dit soort exercities, die noodzakelijkerwijs veel ruimte opeisen, in druk te laten verschijnen. Ook aan de universiteiten is het interpreteren van afzonderlijke gedichten en oeuvres, puur als universa van taal, goeddeels verdwenen. Wie analyseert nu eens een complete bundel van Gerrit Kouwenaar, Hans Faverey of Nachoem M. Wijnberg?

Gjinien. Us nestor-dichter Eppie Dam en ús bêste Fryske poëzy­útjouwer Hille Faber konstatearje dat de kranten te min poëzybon­dels besprekke. Ynienen, ôfrûne freed, klapte de Ljouwerter krante goed 1000 wurden oer in dichter yn ’e kultuerbylage. Mar net-resinsearre dichters ha echt gjin reden foar oergeunst en wol foar teloarstelling. Want it stik portrettearet de dichter as in blasé, bedoarn sektelid, ûnderwurdearre troch de oaren en no love bombed yn de kultus: “ik wol de tinzen befrije.” Duh. Hoefolle kultlieders ha wol net leard Hoe de Geast te Ferlossen? Inkeld 70 wurden gean oer de nije dichtbondel, op de ûndjipst mooglike manier: de dichter mei sizze wat deryn stiet en neamt in ferwizing nei popsjonger Bruce Springsteen, twa útspraken fan fuotballer Cruijff en wat oer syn bern. De dichter sa ûnskealik etalearje foar it grutte publyk is sûnder mis beroerd foar de poëzy.

Ek is it min foar it publyk. It ynformaasjepeil is ferskuorrend leech. Kom net oan mei it ferwar dat de krantlêzer leechdrompelich lêze wol. Dat is de populistyske fariant op minne-poëzy-is-just-goed-yn-’e-ideale-Steat. Undersyk lit sjen dat krantlêzers ôfheakje by non-sjoernalisme lykas net trochfreegje wat de dichter bedoelt mei “de hiphop”. Hiphopsjenres rinne fier utinoar, ‘de’ bestiet net. Mar in fraachpetearke nimt amper tiid, dat is wier.

In goed bondelbesprek kostet dagen. Jo moatte alle gedichten twa oant trije kear lêze en alle rigels útplúzje op de dichterlike eleminten. Dochs betellet in besprek mar in pear tientsjes. Fan gefolgen slagje kranten net oan beropslju foar it boekbesprekken. Dy moatte derfan ite en binne twongen om better betelle opdrachten te kiezen, as se har frije jûn & wykein net opofferje wolle. In grutter probleem is dat der te min ‘lêsprofesjonals’—lju dy’t har berops­mjittich alle dagen mei it trochljochtsjen fan teksten dwaande hâlde—binne dy’t de Fryske taal behearskje.

Besprekker, redakteur en literatuerhistoarysk ûndersiker Abe de Vries konkludearre fiif jier lyn al dat de delgong net sasear te sjen is yn it tal dichtbondels dat yn de Fryske taal ferskynt mar yn de refleksje derop, oftewol it analisearjen. Miskien/wierskynlik hawwe minsken har dat oanlutsen en wolle graach besprekke. Mar dat hellet net garandearre wat út. Want De Vries hat it beprekken foar in part leard ûnder de wjukken fan de poëzygigant Chrétien Breukers, mar benammen op eigen krêft. In oplieding foar boek­besprekken bestiet ommers net, ek yn it bûtenlân net. Elkenien siket it besprekken sa’n bytsje sels út en de kwaliteit fan resinsjes ferskilt osa.

Boppedat, warskôget Virginia Jackson yn 2008 yn ‘Who reads poetry?’, ferdwynt poëzy út de universiteiten. Dat is hjir ek sa. Yn Grins op ’e ôfdieling Frysk studearje minsken ôf op literatuer­histoaryske ûnderwerpen. Se bestudearje gjin fersen. Dochs wurde berjochten dat de poëzy ferlern giet yn ’e regel net earnst nommen. Dat praat is der sûnt minskeheugenis, tink oan Chaucer. Mar Jackson fertelt dat de grutte kritikus Marjorie Perloff har publyk ris gerêststelde mei: “Out in the world beyond the academy, individual poets are warmly celebrated.” Dàt is reden foar noed. Want bûten de universiteit wòl, betsjut dat al dy kritisy binnen de universiteit net sa’n waarm wolkom fiele, om’t se of net langer poëzy lêze, of net op de goeie manier lêze.

Bûten yn ’e wrâld, ûnderwilens, lêze ek de Nederlânske folwoeksenen hieltyd minder. Oannimlik is dat se, oars as de skoalbern, wol poëzy lêze út aardichheid, mar wa’t poëzy lêze witte wy net. Dat is net ûndersocht. Wat wy witte is dat de Nederlânske fiksjelêzer frou is, heechoplaat en 50+. It oantal lêzers rint tusken 2013 en 2015 werom fan 50 nei 46 persint. Lêzers besteegje net minder tiid oan lêzen, op in trochsneeddei 37 minuten, fan papier en skerm meiinoar. It oanpart, ûnder de lêzers, fan literêre boeken/romans en poëzy is 11 persint. Oft dat ien of twa op ’e 100 binne dy’t no en dan poëzy lêze en ien op 10.000 dy’t konstant poëzy lêst witte wy net. Mar, al misse sifers, wêr’t wy wis fan binne is dat it tal poëzylêzers omdel giet.

Yn 2012 sei Benno Barnard dat der tritich jier lyn fan in debút trochinoar tûzen eksimplaren printe waarden, en no mar de helte want de útjouwer kin it net slite. Boppedat kaam ek hjir in twivel­eftige gerêststelling: “Poëzie is springlevend, zolang we ook buiten de dichtbundels durven te kijken.” De literatuerûndersiker rûne yn febrewaris in promoasjeûndersyk ôf, Poëzie buiten het boek, dêr’t se yn pleitet foar in oare opfetting fan poëzy, nammentlik ien dy’t Instagram Poetry, strjitpoëzy en “Amanda Gorman” ek serieus nimt. Dat is oan ’e iene kant net revolúsjonêr. Eric Weiskott wiist der yn ‘Is poetry obsolete?’ op dat yn earder ieuwen poëzy foar folle mear minsken betsjutting as hjoed hie, troch it ferskaat oan stilen. Dus, seit er, ûnderwiis dan hjoed ek nije poëzy en âlde poëzy op nije manieren. Jackson seit dat jo poëzy net ynsnuorje moatte ta lyryk, dy’t ommers mar ien fan de dichtsjenres is.

[O]ur idealization of poetry is at least partly why we seem to think we are in danger of losing access to the ideal. Our own abstract idea of the lyric makes it possible for us to imagine that we could liberate reading from it or that we are losing our academic discipline, culture or minds if people aren’t reading it.

Yn sa’n definysje is noch plak foar de beswieren fan dichters, dy’t, sa’t Frank Hellemans seit,

waarschuwen (…) voor het kwaliteitsverschil tussen hun printpoëzie waar lang aan geschaafd werd voor het tot een definitieve publicatie kwam en de digitale instantproducten van rijmelaars en hobbyisten zonder enige zelfkritiek. Paul Claes [zegt] (…) ‘Om wat tegenwoordig poëzie heet, kun je lachen zoals Democritus of huilen zoals Heraclitus. Mij laat ze vooral koud.’

Van der Starre har opfetting bestimpelet, oan ’e oare kant, dichters dy’t derop wize dat de lêzer goeie poëzy fertsjinnet en gjin minne, ta neandertalers. Want: “De meeste mensen ervaren vooral of enkel poëzie buiten het boek.” Lêzers wurde brûkers fan poëzy, seit se, troch bygelyks in fersrigel op it liif tatoeëarje te litten. “Ik denk dat poëzie buiten het boek meer leerlingen zou kunnen enthousiasmeren voor literatuur.” Dat klinkt—al sjoch ik gjin skimp fan it gelikense kânsenargumint—allegearre fleurich ynklusyf. Want yndie, net allinne wite heechoplate middelbere froulju hearre tagong te hawwen ta dichtkeunst, mar elkenien. It punt is allinne: Van der Starre hat it oerjûn. Se lûkt de doar no hielendal ticht foar de net-poëzy—yn ’e akademyske betsjutting—lêzers. Har ‘oplossing’ nimt it tekoart oan yngeand lêzen beslist net wei!

Om it djip lêzen, close reading, it wûnder fan alle losse wurden en it omtinken foar alle lytse skakearringen, nei it grutte publyk te bringen, binne de kranten ûnmisber. Kranten hawwe de taak om ynformearre lêzers te kweekjen. Kranten moatte poëzy frekwinter en better nei foaren bringe. It wurk moat sintraal stean net de dichter. De krante moat it materiaal, de nije bondels én de nije ynternet­poëzy én de strjitpoëzy, beneierje mei fisy. Ynsjoch mist no folslein. De kranten binne alhiel net op ’e hichte fan trends en kwaliteit, se ha gjin flau benul fan fiksje. Ferbettering hoecht neat te kostjen, dat is gjin beletsel. Bygelyks kin tocht wurde oan bondelbesprekken as ynstjoerd stik. De redaksje praat himsels automatysk by troch dy stikken nei te sjen foar it pleatsen.

Yn alle gefallen helpt it averjochts om it nivo fan de lêzers­ynformaasje omdel te bringen foar de massa’s. Dat is koartetermyn­populisme. Want jo ferlieze de keunst en jo twinge de dichters en poëzyleafhawwers de reaksjonêre hoeke yn om de dichtkeunst te beskermjen. It is heech tiid om elkenien by keunst te belûken, om fan elkenien in ynformearre en tawijde lêzer te meitsjen: tiid foar echte sosjale rjochtfeardichheid.