name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Foaropwurd

Fers2 nû. 5.3, 10 febrewaris 2019

Slyp slyp!

 

image Fers2

 

 

It wie de ironyfrije dei op ’e Fers2-redaksje en dat kaam min út. Wy sieten by Okje yn it antikwariaat en liezen út it boek rjochtsûnder yn de útferkeapkast. ‘De útlannen beefden foar de jonge East-Dútske skriuwers’, stie der, Christa Wolf hie it ferteld en de sterke steatsorganisaasje fan de DDR-skriuwerij hie dêr alles mei te krijen. Want de steat hie in hiele protte foar de ûntjouwing en it prestiizje fan syn keunstners oer.Marilyn Sibley Fries, ‘Locating Christa Wolf: An introduction’, yn Marilyn Sibley Fries (red.), Responses to Christa Wolf: Critical essays (Detroit, MI: Wayne State University Press, 1989) 11-54.

Likegoed brochten dy yn ’e hjerst fan 1989 de aldergrutste demonstraasje yn de Berliner skiednis op gong. In wichtige eask wie it opheffen fan ’e sensuer dy’t nea bestie yn de Deutsche Demokratische Republik oant dy op 1 jannewaris 1989 ynienen opheft waard. De muorre foel net. Mar fiif dagen letter hie Politburo-wurdfierder Günther Schabowski net heard—en sei efterôf dat it boppedat ûnrealistysk west hie—dat de kommunistyske lieder Egon Krenz him opdroegen hie om it nijs fan de nije reisregeling te bewarjen oant fjouwer oere nachts, sadat de DDR-ynwenners yn ’e rige stean gean koene foar de nije útreisfisa. Dat al om in oere of sân jûns, op 9 novimber 1989, fertelde Schabowski op in parsekonferinsje kwiiskwâns dat de oerheid de reisrestriksje oer de West-Dútske grins ynlûke soe. In Bild-sjoernalist frege wannear’t dat krekt yngie en Schabowski stammere fan dalik. “Das trifft nach meiner Kenntnis ist das sofort, unverzüglich.” Binnen in pear oeren stiene der sokke dertene kloften foar de grinsoergongen dat de Grenztruppen abrupt gniisden om it konsept grins en alle omheechstutsen identiteitskaarten trochwiuwden. De friedlichen Revolution einige de DDR. De steatsorganisaasje fan de keunst gie noch troch.Joanna McKay, ‘The official concept of the nation in the former GDR: Theory, pragmatism and the search for legitimacy’, dissertaasje filosofy, London School of Economics and Political Science, 1995, Proquest, 2014 (UMI U074613), 278 et passim <http://etheses.lse.ac.uk/1376/1/U074613.pdf> [krigen 31 jannewaris 2019]. It ferskil wie dat de skriuwers har sels ôffreegje mochten wat se eins skriuwe soene.Matthias Bisupek, ‘Enemies of the people’, Xindex 43:2 (2014) 24-27. <https://doi.org/10.1177/0306422014535686>.

Earder koe dat ek. Mar soms koe in papiertekoart of oar praktysk dinkje it útjaan fan beskaat wurk yn ’e wei stean. De DDR-oerheid frege de skriuwers yn har Schriftstellerverband om mei syn allen te soargjen foar papier foar elkenien. Wie it papier op, dan hiene net allinne de útjouwers dy’t alle tekst earst nei de Zensor bringe moasten, no en dan op it Politburo sels, mar ek de skriuwers suniger wêze moatten. By need koe in skriuwer dy’t tocht dat syn boek samar net útjûn waard wol in berop op dat Schriftstellerverband dwaan, want inkeldris pakte dat saken fan ûnderstelde sensuer oan. Mar dat wie net faak en meastal sleau.Thomas William Goldstein, ‘Writing in red: The East German Writers Union and the role of literary intellectuals in the German Democratic Republic, 1971-90’, dissertaasje filosofy, University of North Carolina at Chapel Hill, 2010, Carolina Digital Repository, g.d. <https://cdr.lib.unc.edu/indexablecontent/uuid:e19fd943-0af2-4910-99f9-f97ef909a3f4> [krigen 31 jannewaris 2019]. Sa’t Timothy Garton Ash konkludearre hie de DDR-literatuer “niemals, weder individuell noch kollektiv, ihre Regierung in vergleichbarer Weise herausgefordert … wie ihre polnischen, ungarischen oder tschechischen Kollegen.”Timothy Garton Ash, “Und willst du nicht mein Bruder sein …” Die DDR heute, oers. Yvonne Vesper-Badal (Reinbek bei Hamburg: Rowohlt, 1981) 106. It liket derop dat de skriuwers har al út frije wil delleine by de waarnommen gefoelichheden en foarkarren fan de sosjalistyske partij, fier foar’t dy syn prinsipes sa iepenlik opkrong dat it wjerstân oproppe koe.

It liket Fryslân wol, seiden wy, noch altyd net iroanysk, en setten it boek werom op syn plakje yn de útferkeapkast.

Fryslân hat ek gjin sensuer. Mar is jo ynhâld net “zugehörig”, dan komt jo literêre tydskrift net yn ’e Fryske literêre kanon as “literêr tydskrift” mar as “kritysk platfoarm” en skriuwe se de namme fan jo blêd ferkeard, tink derom & lit dit in warskôging wêze, sels as jo blêd mar fan Fers2 hjit.Joke Corporaal, Zolang de boom bloeit: Korte geschiedenis van de Friese literatuur , 800-heden (DeGerdyk / Ljouwert: Bornmeer / Tresoar, 2018) 120.

Fryslân hat ek fuortsoarjende identiteitsissues. Dat naasjesteatsliteratuer echt bestiet is ommers net te ferdigenjen. Keunst, ynbegrepen literêre keunst, is der altyd wol, lykas dat der altyd leafde is of ferkâldenens of fanalles dat by minsken heart. Dêroerhinne, dus oer al it minskelibjen, tekenje wy op fredesûnderhannelingen naasjesteatsgrinzen. Dy grinslinen binne formaliteiten dy’t burokratyske gefolgen, mar net beslist kulturele gefolgen hawwe—kultuer = alle hâldingen, mieningen, tinkbylden en produkten fan minsken. De muorre om de DDR siet oars net iens yn de frede. Dochs setten se him del en dêrnei, dat wol sizze nei’t fan 1950 ôf de DDR-keunsten ûnder de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands ressortearren en literatuer in sintraal bestjoerde sosjaalrealisme-yndustry waard, bleau it diskusjepunt de ûnôfhinklikens en de eigen identiteit fan East-Dútske literatuer. Hawwe en betsjûgje East-Dútske skriuwers in kategoarysk oare libbensûnderfining as West-Dútske?

No nee fansels; dat wat net paste by in top-down formulearre sosjaalrealistyske DDR-ferbylding wie yn retrospekt gewoan gjin wiere DDR-literatuer, lykas Bert Brecht. De saneamde Literaturstreit waard beslist yn it foardiel fan ien Dútsk artistyk erfskip: dy fan it fassisme.David Bathrick, ‘Productive mis-reading: GDR literature in the USA’, GDR Bulletin 16:2 (1990) 1-6. <https://doi.org/10.4148/gdrb.v16i2.959>. Noch pynliker wie de wierheid, dy’t útkaam nei it byinoar kommen fan East en West yn 1990, dat it byld dat de DDR-skriuwers it folk in hert ûnder der riem stutsen en har gewisse foarmen, ferfongen wurde moast troch it nije paradigma fan in foarkarbehanneling en prizen en pinsjoenen foar de brave DDR-skriuwers en har ôfsnijd wêzen fan it folk dêr’t se fan seiden yn te woarteljen.Thomas C. Fox, ‘Germanistik and GDR Studies: (Re)reading a censored literature’, Monatshefte 85:3 (1993) 284-294. Sjoch ek ‘Der deutsch-deutsche Literaturstreit’, Literatur in der DDR, 7 juny 2010 <https://ddrbuch.wordpress.com/2010/06/07/der-deutsch-deutsche-literaturstreit/> [krigen 31 jannewaris 2019]. It sêft setten fan de yntelligintsia—mei Christa Wolf as dwerse útsûndering dy’t arbeiderskriuwer bliuwe woe—makke dat dy hielendal de minsken net stypje koe, mar it systeem oankûske.Monica Munn, ‘To tell the truth?: The East German literary debate’, German Life, april/maaie 1996 <https://web.archive.org/web/20080201145953/http://www.germanlife.com/Archives/1996/9604_02.html> [krigen 31 jannewaris 2019].

De Fryske skriuwerij is by definysje anty-yntellektueel en antyelitêr, mar kin him tagelyk, want art pour l’art, net bejaan yn it sosjale libben en it aktuele omskarreljen fan it eigen folk.Simonetta Falasca-Zamponi, Fascist spectacle: The aesthetics of power in Mussolini's Italy (Berkeley / Los Angeles / Londen: University of Californai Press, 1997) 10. De output fan it FY skriuwerijrolmodel, de Dichter fan Fryslân, lit dat oertsjûgjend sjen—it iennichste ek dat it oertsjûgjend sjen lit—mei “Tinkend oan myn âlden en Auden” persoanlikeftige poésie parlante dy’t nearne spesjaal oer giet.Eeltsje Hettinga, ‘Winter’, Friesch Dagblad, 31 jannewaris 2019, C13. It ôfsnijen fan skriuwers fan har sosjale Dasein kin net oars as konsekwinsjes hawwe foar de eigenheid fan in literatuer. Wis kinne jo jo fêstklamme oan it taalargumint: dat de eigen taal fan Fryslân de literatuer syn eigenheid jout. East- en West-Dútslân diele ien taal, sa ferjitte jo efkes, as jo ea al wisten dat de Dútske taal twahûndertfyftich sprektalen ken, dat it inkeld mar om ien offisjele skriuwtaal giet: logysk dat der mei ien Dútsk mar ien Dútske literatuer wêze kin, beare jo. Mar stel, aanst is de Fryske taal fuort en prate alle Friezen gewoan Nederlânsk. Op it trochbrekken fan dat taboe nimme Salverda & Hoekstra ûnbedoeld en wierskynlik sûnder it te witten in foarskot as hja wat knoffelich útlizze wat Fryske literatuer is.

De Fryske literatuer is de literatuer fan in lytse minderheidstaal. Dy literatuer hat in eigenens, mar krûpt dêrnjonken ek op ’en nausten de Nederlânske literatuer oan, krekt sa’t de Fryske taal dat docht. Fryske skriuwers binne net allinne twatalich, mar ek biliterêr, as wy, krekt as Barokdichters, dat wurd sa brûke meie. Der kin praat wurde fan in dûbele struktuer: bekend wêze mei de Nederlânske literatuer en bekend wêze mei de Fryske. Dy twa beynfloedzje inoar en biede gelegenheid ta allerhanne ynteraksjes.Reinier Salverda en Eric Hoekstra, ‘Fryske literatuer, op oare wize lêzen’, It Beaken, 78:3/4 (2016) 185-189, 185 <https://pure.knaw.nl/portal/files/5744069/It_Beaken_79_2016_3_4_binnenwurk_spread_LT.pdf> [krigen 31 jannewaris 2019].

Dat fan dy barokdichters in in leagentsje, de falske pretinsjehaadletter B ferriedt dat al. Earst bestie der yn de santjinde ieu noch gjin proaza, dus giet it gewoan om barokskriuwers en barokliteratuer. Twad wie doe it dichtsjen yn alle talen de noarm en brûkten barokdichters neist Latyn allerhanne strjittetaal trochinoar, Dútsk, Italiaansk en neam mar op, en gie it harren om tûke en snjiddige retoryk ynstee fan de superieure behearsking fan de ‘memmetaal’.Aneta Pavlenko, Poetry in a second language: A language learning secret from the past, Psychology Today, 4 maaie 2016 <https://www.psychologytoday.com/us/blog/life-bilingual/201605/poetry-in-second-language> [krigen 31 jannewaris 2019]. Der wie ommers noch lang gjin nasjonalisme om de goeie memmetalen ôf te beakenjen en te fergodlikjen en de ferkearde memmetalen út te roegjen. Fierder is der lykwols wat foar te sizzen dat de Fryske literatuer ‘biliterêr’ is. Mar dat betsjut net mear dat as aansen it Frysk in dialekt fan it Nederlânsk is sa’t it Rotterdamsk dat is—wat sûnder ûnderwiis yn it Frysk en mei de omropfryslannifikaasje fan it Frysk net hiel lang mear duorje kin—wy ûntdekke sille dat der after all nea in aparte Fryske literêre identiteit bestie.

Fryske skriuwers ha ek privileezjes, prizen en pinsjoenen. De pinsjoenen komme yndirekt fia de sinekueres en earebaantsjes. De privileezjes en prizen komme like direkt as yn de DDR en dat sûnder dat de provinsje Fryslân in keunstbelied hat. De ryksoerheid hat dat wol, it Letterefûns is útfierder fan it rykskeunstbelied. Op belied+útfiering is geregeldwei krityk,Sjoch Bart Droog, ‘50 jaar Letterenfonds’, 1965-2015, Droog Magazine, 26 juny 2015 <https://www.bartfmdroog.com/droog/letterenfonds.html> [krigen 31 jannewaris 2019]. mar wat jo earst witte wolle is oft steatsbemuoienis de keunst überhaupt helpe kin. Is der in teoretyske rjochtfeardiging foar steatsûnderstypjen fan keunst, is de fraach.

Dat hinget der alderearst fan ôf hoe’t jo keunst en de steat definiearje. Mar wûnderlik is dat de flink libertêre oanfierder fan it Cato Institute (foar ekstreme laisser-faire: sa goed as gjin steatsyngripen yn it boargerlibben) en de kompromisleas Marxistyske kultuerfilosoof Georg Lukács inoar hjir fine. De ien seit dat oerheidsstypjen fan wat dan ek altyd oerheidskontrôle mei him meibringt, “That insight, of course, is part of our folk wisdom: ‘He who pays the piper calls the tune.’ ‘Who takes the king’s shilling sings the king’s song.’” En eat is gjin keunst as der in foarskrift- lit stean opdrachtaspekt oan sit.David Boaz, ‘The separation of art and state’, taspraak, Cato Institute, 3 maaie 1995 <https://www.cato.org/publications/speeches/separation-art-state> [krigen 31 jannewaris 2019]. De oar seit dat in skriuwer de yndividu syn eigenheid werjaan moat as útkomst fan dy syn needsaaklikerwize konfliktueuze sosjale omgong mei syn meiminske. Mar oplein sosjaalrealisme liedt net ta sa’n portret: “Good realistic detail often implies a judgment on these conflicts.”Georg Lukács, The meaning of contemporary realism (Londen: Merlin Press, 1963) 75. Yn beide teoryen liedt autoritêre, programmatyske kultuerpolityk net ta keunst.

De funksje fan de East-Dútske Schriftstellerverband wie eksplisyt kultuerpolityk. De funksje fan de Fryske kultuer-oerheidsynstelling Tresoar is dat ymplisyt. Teake Oppewal wurke omtrint 25 jier as koördinator literatuerbefoardering by Tresoar, mei it útgongspunt, sei er sels, dat de brede basis fan ’e literêre piramide fersterke wurde moast.Teake Oppewal, meidieling oan Friduwih Riemersma, op it Sirkwy Sympoasium ‘Fryslân en de Wrâld 2.0 - Jonge Friezen mei Kulturele Ambysje’, Ljouwert, 28 maart 2015. Dat de smelle top ôfwêzich want dea gien wie, op Aggie van der Meer nei dy’t fan ’t jier de Gysbert Japicxpriis winne sil, dus dat de piramide as ynherint stabile heechbou in min keazen metafoar wie, wiuwde Oppewal fuort mei syn bekende ruostfrije optimisme. As de bedoeling goed wie, i.e. it politike ideaal fan—nea definiearre— ‘algemiene tagonklikens’, dan kaam it mei de praktyk ek wol goed.

Is dat sa? Wy kinne, ynstee fan út in rjochtse, loftse of Fryskebewegersideology wei, de steat-keunstkwestje tagelyks beneierje út ’e faliditeit wei fan de rjochtfeardigingen dy’t oerheden jouwe as se tsjin neoliberaal en populistysk protteljen yn de keunsten stypje, al hoe dizich en byldsprakich dy rjochtfeardigingen faak ek binne: “Kunst verzet zich tegen stilstand. Als het land dreigt in te dutten, schudden kunstenaars het weer wakker.”Ministearje fan Underwiis, Kultuer en Wittenskip, ‘Cultuur in een open samenleving’, brief, Rijksoverheid, 12 maart 2018 <https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2018/03/12/cultuur-in-een-open-samenleving/Cultuurbrief2018.pdf> [krigen 31 jannewaris 2019]. Litte wy earst it beswier fan de Cato-oanfierder tekkelje, dat foarstanners fan steatsstipe foar keunst altyd en ivich foarbylden neame fan totalitêre rezjyms lykas Egypte. Net wier: ek Nederlân en de Feriene Steaten wurde neamd.Bygelyks Shawn Lent, Michael Feldman, Talia Gibas en Louise Geraghty, ‘The state: A friend indeed to artists in need?’, Createquity, 8 july 2016 <http://createquity.com/2016/07/the-state-a-friend-indeed-to-artists-in-need/> [krigen 31 jannewaris 2019]. Boppedat hawwe de measte oerheden protokollen dy’t útslute dat direkte oerheidstipe fan keunst, dus beurzen, der fia de keunstner in steatskeunstbelied trochdrukke: “Candidates for those funds are almost always subject to rigorous peer review, which ensures that the awards are based on merit, not on policy aims or on political favoritism.”National Endowment for the Arts, ‘How the United States funds the arts, 3th ed.’, (Washington DC: NEA, 2012) 3 <https://www.arts.gov/sites/default/files/how-the-us-funds-the-arts.pdf> [krigen 31 jannewaris 2019]. Mar bliken docht dat goeie bedoelingen gjin stân hâlde.

In conclusion, there do appear to be theoretical justifications for prospective government funding of art. The two strongest justifications seem to be those concerning the aesthetic environment and the moralizing effects of the arts. However, though these arguments are available, it is not clear that they should be acted upon. For they endorse the funding of only certain types of art. Government support for the arts guided strictly by these arguments may indeed disturb the structure of artistic production and perhaps destroy the art world as we know it.Noël Carroll, ‘Can government funding of the arts be justified theoretically?’, Journal of Aesthetic Education 21:1 (1987) 21-35 <http://www.hettingern.people.cofc.edu/Aesthetics_Fall_2010/Carroll_Government_Funding_of_Art.pdf> [krigen 31 jannewaris 2019].

Dus in goeie reden foar oerheidsstypjen fan keunst is der net. Dêrby hat in oerheid hielendal gjin direkt stypjen fan keunstners nedich om dochs op steatskeunst oan te stjoeren; yndirekt, troch it stypjen fan museums en poadia en ‘events’, wol dat ek bêst. Yn Europa wurdt it ûnderstypjen fan ‘brede’ of ‘wekkerskodzjende’ keunst, hoewol’t dy himsels prima rêdt op ’e merk en Oppewal it net drok hân ha kin, folle minder as yn de Feriene Steaten oan ’e private sfear oerlitten. Oerheden witte stikem al lang dat jo keunst wol in loftse hobby neame meie, mar net it skrassen fan stipe foar keunst útstelle moatte, en wol stiltsjes it popularisearjen fan ‘keunst’ ôftwinge kinne, mei blockbusters en struktureel jild foar popfestivals: “European politicians avoid attacking the arts for populist and opportunistic political gains. This is a taboo that is seldom, if ever, broken and the perpetrators generally only discredit themselves.”William Osborne, ‘Marketplace of ideas: but first, the bill: A personal commentary On American and European cultural funding’, William Osborne and Abbie Conant, g.d. (oarsp. publ. Artsjournal.com, 11 maart 2004) <http://www.osborne-conant.org/arts_funding.htm> [krigen 31 jannewaris 2019].

De keunstner dy’t net meigiet yn de dumbing down nei popkultuer mist in stik ynkommen. En de histoaryske alderearste betingst foar keunst is in minimale wolstân. En aldergelokst brekke no de lêste oeren fan de ironyfrije dei oan: in teoretyske rjochtfeardiging fan oerheidsstipe foar keunst is om keunstnerskip earlik te ferdielen oer de ekonomyske strata. Alle literatuer is middenklasseliteratuer. In autentike Lumpenproletariat-roman, in pear jier lyn yn Amerika, sûnder spoekskriuwer foar de—middenklasse-plus—útwreide taalkoade dy’t ûnmisber is foar it boekskriuwen, ûntbleate himsels dalik as marketingbedragerij: neat oars as middenklassewearden. Kultuerpolityk is net allinne it straffen/leanjen fan DDR-skriuwers sadat se sosjaalrealisme fabrisearje of fan Fryske skriuwers sadat se tagonklikens nettebreidzje. Kultuerpolityk is dat it tinken en hanneljen fan boargers in maatskiplik bewustwêzen en politike opinys fuortbringt dy’t sosjale, ekonomyske en wetlike werklikheden skeppe kinne.Claire Craig, ‘What is meant by “Cultural Politics?” By Prof Steph Newell’, DirtPol, 1 april 2014 <https://blogs.sussex.ac.uk/dirtpol/2014/04/01/what-is-meant-by-cultural-politics-by-prof-steph-newell/> [krigen 31 jannewaris 2019].

Sels as in oerheid net oan direkte keunststipe docht, dus skriuwers gjin jild en baantsjes jout en likemin oan yndirekte stipe, dus gjin bibleteken mear finansieret, alteast gjin bibleteken mei boeken ynstee fan ‘events’, dan noch kinne oerheden de literêre keunst organisearje, nammentlik mei propaganda—gjin irony; deadlike earnst. Ommers in oerheid kin, bygelyks in jier lang, romte yn alle lokale media keapje en dêrneist anonym eigen media ynstallearje en dan ûnder it mom fan ûnôfhinklike nijsfoarsjenning en ûnpartige ynformaasje… hiene wy al sein dat de minister fan Kultuer fan de DDR sois même boekbesprekken skreau foar kranten? Mar slyp slyp! Wy ha Lân fan Taal!