name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Foaropwurd

Fers2 nû. 6.3, 10 maaie 2020

Befredigingskeunst

 

 

image Fers2

 

 

Krisis is koart foar ‘gjinien wol der ferantwurdlikens foar nimme’. Flechtlingekrisis, ekokrisis, koronakrisis.

Keunstkrisis. Dy komt net troch it fysike ôfstângebod. Wa docht dêr ek oan mei? Guon kognitive gedrachspsychologen ha de webside al oanpast: “Hâlden: tefolle drinke, omgong en petear ûntwine, tefolle ite of: it nei hûs gean / thús bliuwen ûntrinne.” Oarsaak: net holle keunst, mar tinkflaters. Notiid-bias (as ik pas moarn siik wurd, hoech ik no gjin mûlkap op), oergeneralisearjen (it kin net slimmer wêze as de SARS en bargegryp), minimalisearjen (it is eins mar gryp, inkeld âlde lju krije it, 80 persint fan de besmetten ha mylde klachten), gefoelsriddenearjen (it kin net slim wêze, ommers ik haw der gjin noed oer), wiersizzerij (oer in jier hat it in stoarm yn in glês wetter west, lykas it zikafirus), oanspraak (ik haw it rjocht om te dwaan wat ik wol), mei syn patriottyske en/of 5G-fariant (ik haw rjocht op ferienjen om ús mienskiplike fijân del te slaan, c.q. yn ’e fik te stekken).

Boppedat bestie de keunstkrisis al foar de pandemy: de museum­blockbusterkrisis (losse it besikersprobleem net op want de tydlike besiker komt net foar it museum mar foar de hype), skouboarch­toanielkrisis (Aksje Tomaat wie te súksesfol en no sitte wy mei flink konkurrearjend skodoar- en garaazjeteater), krisis fan ’e keunst­krityk (wy dûnsje noch, gjin fulkaanrâne te sjen); keunstners sels binne permanint yn krisis, de hystearika’s.

 ferfolch…

 

Fers2 freget politike haikus

Fers2 sil net stoppe mei it politisearjen fan de pandemy. Wy witte no wol dat in firion in klútsje genen mids beskermings­aaiwiten is, dat yn jo longsellen glûpt en dêr de fakulteit om oarmans pine, eangst & lijen mei te fielen opfret en sa jo persoanlike ferantwurdlikens om oaren net te besmetten dalik smoart… It punt is: bewust oerheidbelied om it ôfremjen fan firusfersprieding oer te litten oan ’e boargers is goedkeap. Us jongerein drage de swierste lockdownlêsten, mar gjin applaus, want se stimme noch net. America First is slagge → 80.000 dea + nij (giel) rassisme. Facebook Kulinêr biedt strûpte skobbisten. Lieders smite wittenskip net langer yn ’t laad? Wat as it de link bleatleit fan de pandemy mei it neoliberalistysk kapitalisme dêrt de oerheid him goedhertich yn fuortsiferet en wa’t libben fan de beäzeming ôf komt dalik de big corp bailout betelje mei.

Om tsjingas te jaan oan ’e offisjele firusnarrativen freget Fers2 om politike haikus. Polityk is dat it giet oer wa’t meiprate mei oer de wrâld. Alles is wolkom!

In wiisfinger krûpt
by de himeltekens del.
It âld smûch dwelmet.

Fierder: wit jo noch, yn 2008 moasten wy de resesje dochs ek fral net politisearje; dêr sieten wy dochs ek ‘mei syn allen yn’?

 

 

Yn jannewaris 1995 freegje skriuwers Trinus Riemersma en Willem Abma oan inoar fan wêrom is der folle minder literêr libben as 25 jier earder? Se hawwe har fauteuils in hiel ein utinoar skood. De Fryske literatuer wie altyd al in 3-metermienskip. It rekrutear­ringsfjild is lyts, sizze se. Troch de massamedia strûpt it Frysk derûnder sadat dy taal net oanlokket om deryn te skriuwen. Har generaasje trochbruts alle taboes al. Har klupke hat safolle bombary makke dat de jongerein net mear doarre. De arrivés ha sa oan ’t bewegen west dat se allinne mar in hiel rêstich neiteam krije kinne. Skriuwkursussen oan minsken sûnder in poarsje literêre oanlis smyt midsmjittige en nea grutte skriuwers op. Sa’n kursus is foar him jout én krijt selsbefredigjend, seit Riemersma. Abma seit in pear kear dat hy inkeld foar himsels skriuwt, en/want dat syn driuw is om de wierheid te sizzen. It wurd literatuerkrisis neame se net.‘30 Minuten literatuur: gesprek tussen Trinus Riemersma en Willem Abma, 15 Januari 1995’, Omrop Fryslân, g.d., weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/30-minuten-literatuur-gesprek-tussen-trinus-riemersma-en-willem-abma, krigen 28 april 2020.

De skriuwkursussen holden op om’t der ûnder de would-be- en wannabe-literators te min animo foar wie en is. As in legemidden­klasse tiger mom hoedet skriuwer Elske Schotanus noch jimmer oer it ûnwillich potinsjeel op ’e efterbank en ropt om nije skriuw­kursussen. De opbringst dêrfan is mar goed, sei Riemersma út ûnderfining, foar ienris in koart ferhaal printe yn ’e Frysk en Frij. Dat tydskrift hold der net lang dêrnei mei op. Dat der gjin korre­laasje fûn is tusken noflike yngreepkes en winske útkomsten docht der net mear ta, as de dream al yn ’e opfiedboeken stiet: poppe langer oan it boarst jout him letter hegere eksamensifers, de marshmellowtest jout karjêresúkses en deadet it hawwe-hawwe-hawwe, distancing yourself jout wilskrêft (ha!).

Glêsblaaskeunstner Dale Chihuly, net sasear bekend fan syn fenomenale glêzen skulptueren as wol fan de noch bjusterbaarlikere plagiaatprosessen tsjin en fan guonlju út de swarm akoliten dy’t de objekten altyd foar him makket, dy tinkt no nei oer de rol fan keunst yn it libben en emosjoneeel wolwêzen. “With people sheltering in place and coping with the crisis, it’s profound to think of how transformational art has been in fostering great friendships and community throughout my life, and how it has helped me and so many others persevere and thrive in times of hardship and challenge.”Gabriella Angeleti, ‘Dale Chihuly reflects on ‘transformational’ power of art amid coronavirus lockdown’, The Art Newspaper, 27 april 2020, www.theartnewspaper.com/news/seattle-based-artist-dale-chihuly-reflects-on-transformational-power-of-art-amid-coronavirus-lockdown, krigen 28 april 2020. Chihuly is 78, siik, kwetsber middenyn Seattle dêr’t it koronafirus hurd taslacht, wachtsjende oant Tennessee wer iepen­giet foar de nonessential business + nonessential gatherings en dus foar Chihuly syn útstelde eksposysje, en skatryk want in wurk mei syn handtekening docht samar in miljoen dollar.

De krisis fan it kapitalisme. De Feriene Steaten stiene al op ’e drompel fan in ekonomyske resesje. Alle sinjalen wiene der: healwiis opdreaune koers-winstferhâldingen, dus in healwiis opswollen oandielemerk, bedriuwen mei in enoarm swiere skuldfinansiering, gjin romte foar de sintrale bank om de rinte fierder werom te snijen, gigantyske konsuminte- en studinteskulden, in groulike ekonomyske ûngelikens, sa slim dat de it boppeste tsiendepart fan de top-1-persint riker is as de ûnderste-1-persint, tsienmiljoenen dy’t mar ien spjuntich leanbriefke ôf binne fan net mear de deistige libbens­kosten betelje kinne, ensafuorthinne. De pandemy wie inkeld mar de lêste drip—net de keunstsubsydzjes.

De oare kear dat de amer oerrûn, yn 2008, hearden wy lykas no jubeljen dat de ynstoarting fan ’e wrâldekonomy in paradigmawiksel bringe soe fan hoe’t wy keunst sjogge, meitsje & kritisearje. Begjin 2009 rjochten se Ensafh op. Dat paradigma is al healweis syn wiksel, by de provinsje Fryslân. Dy sil dit jier “St Hispel Frysk literêr tyd­skrift Hjir” mei 36.000 euro stypje, want “Ensafh is in Fryskliterêr (ynternet)tydskrift en hat de ambysje om in (digitaal) literatuerplein te wêzen.”‘Bijlage 10 Overzicht periodieke subsidies begroting 2020’, Provinsje Fryslân, g.d., provinciale-begroting.frl/2020/planning-control/begroting/bijlagen/bijlage-10-overzicht-periodieke-subsidies-begroting-2020/frl/, krigen 29 april 2020. Dêrboppe-op stipet it Letterefûns Ensafh trochrinnend, yn 2019 mei 24.000 euro. Literatuerplein, literary square, hat in rubryk op Goodreads: mei lêsfoer foar de konvinsjonele oant âlderwetske smaak, wurk dat altyd wol ferkeapet. Makket 60.000 in ynfestearringskrisis?

Is keunst in oantreklike ynfestearring yn tiden fan krisis, frege in Libaneesk hannelstydskrift him ein jannewaris ôf. Alaarm oer it koronafirus wie en bliuwt dêr in lúkse. Banken sitte sa krap by kas dat de earste klanten hûndert dollar meikrije kinne, de rest moat nei hûs sûnder jild foar iten. It trochsneed jierliks rendemint fan keunst is 4,6 persint yn de rin fan 13 jier. De keunstmerk is net gefoelich foar politike heisa en ekonomyske maleur. Analisten sizze dat de S&P 500 troch de pandemy 30 oant 40 persint falle sil, wylst de keunstyndeks yn 2008-resesje mar 4,5 persint foel. By kontrôle op it kapitaalferkear sluzet in keunstynfestearring jo jild fluch it lân út. Nei goed 5 jier yn besit fan de ynfestearder smyt keunst winst op. Mar: “Who is likely to buy from a Lebanese artist? Another Lebanese in most cases. (…) Relying on amateurs in the diaspora drastically limits the possible returns.”

By in Frysk dichterkollektyf is it krisis. Ik krige niis in parse­berjocht: tenei moatte by har twa strofen meiinoar 15 wurden telle, minder mei net mear. It model, “ûntdekst (…)/ dat útbloeide tulpen/ mear/ mei dy dogge/ as bloeiende”, is wat se ‘transformational’ neame, om’t it de hieljende, spirituele macht draacht ta sels­ferbettering. De krisis fan ’e bohemiennarrative: selsferbettering is neoliberalisme in optima forma. It formele materialisme, s.m.a.r.t. wurdproduksje, is sa effisjint as wat. Yn kalm praattimpo duorret it útstel fan ’e dichterlike selsbefrediging net langer as 7 oant 9 sekonden. Gimme gimme gimme (a man after midnight).

Keunst hie al safolle krisissen oerlibbe foar’t de manifesten yn ’e krante kamen—net tafallich om ’e berte fan it parseberjocht hinne—oer hoe’t keunst tenei wêze moast, dat wy ûntspand tochten dat in nij urinoir de boel wol reanimearje soe. Mar Marinetti syn futuris­tyske utopy wie in ekstreem yndividualistyskenien. Ek it kubisme sette de yndividu sintraal en skjintme as fûnemintele standert. It nije estetisisme wie net samar de klassike keunst om ’e keunst; it woe de kultuer te boppen gean, as in alomtsjintwurdich eat de brêge slaan tusken ús ymperfekte bestean en de wrâld fan skjintme, alles wêze, it libben yn keunst jitte. Yn ’e postmoderne tiid moast keunst ultra-autonoom wêze en de keunstner folslein frij.Nikolai Berdyaev, The crisis of art I, 1918, www.berdyaev.com/berdiaev/berd_lib/1918_14.html, krigen 28 april 2020.

It artistyk yndividualisme omearmke it utilitaristysk egoïsme. Herbert Spencer syn tinkbyld fan natuerlike seleksje en it oerlibjen fan de bêst-oanpaste is it fûnemint fan de hjoeddeiske hyperyndivi­dualistyske maatskippij. Jo kinne hjir in listfers komponearje dêr’t ús fenomenale surrealist—it lêste keunstsinnige protest tsjin de ferstikkende omstannichheden fan it yndividualisme kaam út it surrealisme—Breton jaloersk op wêze soe: de minske moat oan himsels tinke/ hy moat foarby gean oan oaren/ hy moat it mienskiplik guod slope... Marx sei yn Das Kapital dat enclosure in kaairol spile yn ’e revolúsjonêre omkearing fan feodalisme yn kapitalisme. Want dat lân feroare fan in middel ta libbensûnderhâld yn in middel om winst te meitsjen op produktemerken, skieppewol yn Ingelân, en tagelyk skoep de wurkjouwerklasse de betingsten foar de moderne arbeidsmerk, troch selsstannige lytsboeren en hearigen te feroarjen yn lân-leanwurkers dy’t minder kâns hiene om de merk te ferlitten as de mienskarren omsletten wiene, troch de minskitende skiep.

“Your sheep,” I said, “that commonly are so meek and so little, now, as I hear, they have become so greedy and fierce that they devour men themselves. (…) Living in idleness and luxury without doing society any good no longer satisfies them; they have to do positive evil. For they leave no land free for the plough: they enclose every acre for pasture”.Thomas More, George M. Logan en Robert M. Adams (red.), Utopia, Oanp. pr. (Cambridge ensf.: Cambridge University Press, 1975) 18.

Tichterby by de keunstmienskar as Burning Man yn Nevada komme jo net. It is gjin festival lykas Oerol, mar in stêd. It navenant non-profit-stedsbestjoer moediget de tydlike—dit jier online—bewenners har autentike utering en belutsenens oan. De noarmen dêrfoar drage se oer mei storytelling—gûverneur fan New York, Cuomo, fûn út dat de wurden ‘shelter in place’ panyk útlokken, sadat er om it synonime ‘stay at home’ frege—en debat en oparbeidzjen, mei it doel fan de Burning Man-kultuer oer de wrâld hinne etalearjen, selsrêdsumens en: selsekspresje.

Lykwols, it natuerlike oerrinnen of spijen fan gefoel is amper (ak­tive) ekspresje; spontaan gefoel floeie litte ûntlêstet de artyst fan de ûntheisterjende ûnútsprekberens fan syn idee: hy hat sein wat him dwers siet, wat flotter wat better; it publyk stelt gjin belang yn bio­grafyske lumen fan keunstners; ekspresje fan gefoel is hedonisme: net foar it jild, gewoan foar de lol; foarmeasken—‘it tsjinstribbich medium dat de keunstner nei syn wil sette moat’—meitsje gjin keunst, inkeld in gnirjende gefoelstwangbuis.John Hospers, ‘Philosophy of art’, Encyclopædia Britannica, 14 maart 2019, www.britannica.com/topic/philosophy-of-art, krigen 2 maaie 2020. Alhoe’t skriuwers bewizen bliuwe dat selsekspresje neat te krijen hat mei keunst, ynstituten werhelje it romantysk dogma dat jo gefoel uterjen it skeppen fan keunst is.

Earst, alle organisaasjes, ek de ‘weardefrije’ kollektivistyske klups mei ynformeel meidochbelied, wjerkeatse, proklamearje en ferspriede oertsjûgingen. It ferskowen fan politike gelikense kânsen nei kulturele gelikense kânsen—dêr’t yn Fryslân noch nea ien kritysk lûd oer klonk—hat kultuerynstituten fêstige en mei-iens fersetsploegen dêrtsjin mobilisearre. In framing-proses jout de identiteit fan de tsjinakselders stal, om har te ûnderskieden fan de mainstream. Twad, allerhanne nonprofit-keunstploechjes slagje út de burokrasy, oligargy en kultureel-ekonomyske doel­mjittigens wei, bygelyks troch alle meidoggers in stim te jaan én troch it ophysjen ta yndividuele ekspresje dy’t just faak de kweadogger is: de krisis fan Foucault syn fersetspolityk. Tred, ûndersyk nei keunst kwa kollektive aksje lit sjen dat keunstploegen mobilisearre as kollektyf gewisse fêstrinne op hoe’t aktivisten tinke dat keunst no ienris wurket: oardielen oer de macht fan symboalyske ekspresje kinne op himsels al liede ta delbêdzjen.Caroline W. Lee & Elizabeth Long Lingo, ‘The “Got Art?” paradox: Questioning the value of art in collective action’, Poetics 39:4 (2011) 316-335, doi.org/10.1016/j.poetic.2011.05.001.

Al hat gjinien yn Fryslân de depolitisearring hikkele dy’t de draai nei kulturele lykweardigens meibringt—mei syn allen fingerfervje, dêr’t wy ús alderyntymste gefoel en identiteit allikefolle by priisjaan meie—Antsje Swart wiist der wol op hoe’t Trinus Riemersma syn eksistinsjalisme in libertêre aard hie. De frije Sartriaanske inkeling is de spil dy’t wearde en betsjutting foar himsels skept. Syn persoanlike morele kar hoecht gjin sosjale of politike gefolgen te hawwen en dus net beslist te rekkenjen mei de wrâld. De mei-Marxisten karden Sartre syn tinken ôf “as self-indulgent, bourgeois individualism.”William Irwin, The free market existentialist: Capitalism without consumerism (Malden MA ensf.: Wiley, 2015) 36. Eksistinsjalistyske skriuwers ûnderstipen it yndividualisme meastal flink, om’t se har dwaande holden mei persoanlike ennui of mei it sykjen nei betsjutting en oare treast foar yndividuen dy’t har eigen lot besjogge. Ophâlde mei nâledigerjen is gjin logyske ôflieding fan it eksistinsjalisme.

“Ik stie foar de werklikheid fan leechte (…) dêr’t gjin persoanlike siel of in ego is en dêr’t alle mooglike en foarstelbere eleminten yn ferbûn binne.”Paola Guabello, ‘Coronavirus, il maestro Michelangelo Pistoletto sta meglio ed è pronto a lasciare l’ospedale: “Mi sono confrontato con il vuoto”’, La Stampa, 16 april 2020, www.lastampa.it/biella/2020/04/16/news/coronavirus-il-maestro-michelangelo-pistoletto-sta-meglio-ed-e-pronto-a-lasciare-l-ospedale-mi-sono-confrontato-con-il-vuoto-1.38725597, krigen 28 april 2020. Sa ferbruts de 86-jierrige Arte Povera-maestro Michelangelo Pistoletto nei trije wiken yn it sikehûs fan Biella de spande stilte. Pistoletto ferbynt keunst mei sosjale ferantwurdlikens. Hy rjochte der de non-profit Cittadellarte foar op dat it symboal krige fan It tredde paradys: in yngong nei in nij nivo fan planetêre beskaving, ûnmisber foar it oerlibjen fan it minsklik ras. “De tweintichste-ieuske keunst hat in diminsje fan autonomy foar himsels skoepen en in bûtenwenstige frijheid fan de keunstner: de keunst is frij om te dwaan wat er mar wol. Mar der is gjin frijheid sûnder ferantwurdlikens. Wêr is frijheid foar?”‘On the third Paradise, Michelangelo Pistoletto, TEDxMilano’, Youtube, 6 juny 2012, www.youtube.com/watch?v=fAPOeAFZlBA, krigen 28 april 2020. Cf. Michel Foucault: “[F]or what is ethics, if not the practice of freedom, the conscious [réfléchie] practice of freedom?” (‘The ethics of the concern of the self as a practice of freedom’, 1997, 284.) Jo moatte op in reële en sinfolle manier wittenskip en technology ferbine mei de natuer. In technologysk proses kin de natuer rêde. Want werom nei de prehistoarje kin net. Wy kinne inkeld foarút, sûnder ússels te ferneatigjen. De symboalyske kant fan keunst, seit Pistoletto, is in mienskiplik elemint: in middel om in idee te fersprieden.

Ik bewûnderje Pistoletto, mar nee. Keunst as middel ta it utilita­ristysk belang fan ynformaasje = keunst dy’t funksje foaropstelt ynstee fan artistike wearden lykas formele skjintme + dat ynstru­mintele doel liket heger as it direkte belang fan ‘it minsklike’ = utilitaristyske keunst. As eat net yn krisis is mar yn syn absolute bloeitiid, is dat it utilitarisme. It stelt dat hoe goed at in hanneling is, bepaald wurdt troch syn ‘utiliteit’ foar de hiele mienskip. De saak fan inkelingen mei opoffere wurde foar it gelok fan de measten. De útkomst fan it hanneljen is de iennichste morele standert om it hanneljen te hifkjen. Ergo, âldelju, dy’t it heechste gefaar fan it koronafirus rinne en dochs net mear produktyf binne, sizze konservative politisy, ekonomen en pundits, meie dea om ’e ekonomy te rêden. Utilitaristyske keunst liket in oksymoron, mar Arte Útil bestiet. Util is in ienheid om befrediging fan ferlet en neden fan ’e konsumint te mjitten as er it produkt brûkt—dus befredigingskeunst. Dat stelt nij gebrûk fan keunst yn ’e maatskippij út, jout in antwurd op hjoeddeiske neden, ferfangt skriuwers mei inisjators en taskôgers mei brûkers, en hat in praktyske en helpende útkomst foar al syn brûkers.

Ynienen komt Ljouwert literatuerstêd út syn splendid isolation, hat nea kontakt mei ús ha wollen, mei in paternalisearjend metonym foar de wrotters op ’e knibbels mids it setguod. “Lief literair veld.” Bliuw thús! bromme en kniperje ljochtbuorden op alle literatuer­pleinen en literêre fjilden dêr’t wolris sinne skynt: € 390! “Graag ontvangen wij vanaf nu uw (relevante) tips en persberichten. Wij behouden ons het recht voor een selectie te maken.” Wis, seleksje: it oerlibjen fan de bêst oanpaste befredigingskeunstner. “Bij het aan­leveren van activiteiten (…) info over kaartverkoop” trúnt de keunst oan om ’m as BV IK te ferpatsen op ’e merk.Peter Kelly, The self as enterprise: Foucault and the spirit of 21st century capitalism (Farnham, Burlington, VT: Gower, 2013) 8. De sûnenskrisis waard al hast dalik in ekonomyske krisis, en troch elke krisis hinne skimeret it alâlde systeem fan dominânsje en profytprinsipe. “Met vriendelijke groet,/ Berber,/ Marketingcoördinator”.