name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Foaropwurd

Fers2 nû. 4.1, 14 jannewaris 2018

De iepen maatskippij en syn fijannen I: Lekkerij of:

De noflike by-effekten fan de kulturele haadstêd

 

image Fers2

 

 

In pear jier lyn alwer mocht de Ljouwerter krante it útlizze.

Het is de bedoeling dat de Culturele Hoofdstad in zo’n jaar de rijkdom en de verscheidenheid van de uiteenlopende Europese culturen toont, maar tegelijkertijd laat zien wat ons Europeanen bindt.

Wis. De ferhearliking fan kultureel ferskaat hat oeral yn Europa laat ta stipe foar nasjonale taaltoetsen en kennis fan heitelânske skiednis en ynheemske gewoantes as betingst foar ymmigraasje en naturalisaasje. Mar dat wie it noch net.

Dat gebeurt door allerlei activiteiten, die als het goed is ook de nodige prettige neveneffecten hebben. De stad in kwestie wordt er beter van, door grote naamsbekendheid, een aangejaagde economie, meer toerisme, vernieuwde infrastructuur, nieuwe samenwerkingsverbanden, enzovoorts.‘Zes vragen over Culturele Hoofdstad’, Leeuwarder Courant, 24 juny 2015 <http://www.lc.nl/friesland/Zes-vragen-over-Culturele-Hoofdstad-20956913.html> [krigen 11 jannewaris 2018].

Taal is ynherint ambifalint, miende Habermas al: “als het goed is”, “ook”, “nodige prettige effecten”. Mar dat makke taal just sa polityk en minsken hiene in oanberne kommunikaasjebejeftigens en koene moai omdjoeie mei jildichheidsclaims en sa koe it minskdom him emansipearje. Mar ja, wierheid fan útspraken kin logyskerwize inkeld fêststeld wurde as de uteringen frij tsjinsprutsen en hifke wurde kinne, dus yn in ideal speech situation—foar wa’t dat te lêzen al te pynlik is: in eardere freon hat as studint al syn boeken fan Habermas ferbaand. Ek is de wierheid fan in—wa sines feitlik?—bedoeling (mei de KH) min te hifkjen. En ek besit de Ljouwerter krante hielendal net de kennisautoriteit om boppesteande tasizzing te dwaan, as wie it domwei wierheid ynstee fan mar in parse­berjocht út in âld-finzenis. Mar hoe koene wy de wierheid fan “nieuwe samenwerkingsverbanden” befreegje? Jo hiene jo freegjende finger noch net opstutsen of it petear sloech fleurich om nei plensabumperstickers. Gean der foar de wissens mar fan út dat gjinien siet te wachtsjen op jo boargerlike emansipaasje.

Mar wilens binne de earste barsten yn ’e potskuorre kulturele haadstêdglâns ûntstien. Fan ’e wike stie yn ’e krante dat feeststêd Ljouwert, dêr’t wy hieltyd berjochten út hearre dat it net goed giet op sosjaal mêd—hege wurkleazens, mear betize minsken op ’e dyk, misdie, ynienen in jonge spoarleas ferdwûn en krekt nei in moanne dea fûn, Verslavingssoarch Noord Nederlân dy’t net mear op­arbeidzje wol mei de gemeente L—yngripend besunigje wol op it sosjale domein. Dat dat net útmakket foar de boarger om’t de soarch allinne “anders georganiseerd”‘Nieuw college Leeuwarden bezuinigt op sociale hulp’, Friesch Dagblad, 10 jannewaris 2018, 3. wurdt, is min te leauwen. Nettsjinsteande it jierliks tekoart fan tolve miljoen yn ’e sosjale soarch en de trochgeande besunigingen waard oan no ta goed ynvestearre yn previnsje fan sosjale problematyk,‘Nieuw college kort wijkteams in Leeuwarden’, Friesch Dagblad, 10 jannewaris 2018, 17; ‘Transformatie Sociaal Domein, Gemeente Leeuwarden <http://financieel.leeuwarden.nl/begroting/2016-2019/thema/transformatie-sociaal-domein/> [krigen 12 jannewaris 2018]. want, sei wethâlder Ekhart yn 2016, “als we nu doorgaan met bezuinigen op de zorg gaan we een grens over.”‘Grotere tekorten Leeuwarden’, Friesch Dagblad, 26 septimber 2016 <http://www.frieschdagblad.nl/index.asp?artID=73420> [krigen 12 jannewaris 2018]. Dat snijen yn sosjaal belied net navenant skandaliger is nei’t Ljouwert heapen ekstra jild oan de kulturele haadstêd joech, om’t ‘dat in oar potsje wie’, is hielendal ûnsin. Jild wurdt net earmerke printe en gemeenten ha in algemiene reserve foar finansjele risiko’s en tsjinfallers dy’t se ferstannich oansprekke moatte (tip: net foar clowns).

Dan de feestprovinsje Fryslân. Dy kocht ferline jier fan ferfierder Arriva 67 tûzen fergese deikaarten foar kulturele haadstêdtoeristen foar 52 euro it stik wylst kommersjele deikaarten mar 19 kostje en de werklike kosten foar it ferfieren fan in ekstra reizger fansels folle leger lizze,‘Fryslân betaalt fiks voor toeristendagkaart’, Friesch Dagblad, 20 december 2017 <http://www.frieschdagblad.nl/index.asp?artID=73830> [krigen 12 jannewaris 2018]. kosten mei-inoar foar de Fryslân Card € 1.442.000.‘Friese proef met gratis OV uitgebreid’, OVPRO, 22 desimber 2017 <https://www.ovpro.nl/innovatie-2/2017/12/22/friese-proef-met-gratis-ov-uitgebreid/> [krigen 12 jannewaris 2018]. Tagelyk, yn oktober, besleat de provinsje ta in proef yn simmer 2018 mei it “strekken” fan buslinen, sadat dy minder troch doarpskearnen komme, yn guon doarpen de nije halte twa kilometer fierderop te lizzen komt, wat foar de bus moai is want dy kin de nije, koartere, rjochtere rûte hurder ride en de útsparre tiid makket 5600 oant goed 26.000 ekstra ritten it jier mooglik, dus kassa! En provinsjale steaten ferlingde de konsesje mei Arriva.‘24 Friese buslijnen worden ‘gestrekt’?’, Actief Online, 25 oktober 2017 <https://www.actiefonline.nl/nieuws/politiek/25509/24-friese-buslijnen-worden-gestrekt-> [krigen 12 jannewaris 2018]; ‘Proef: bushaltes buiten dorp en extra lijnen scholieren’, Leeuwarder Courant, 17 oktober 2017 <www.lc.nl/friesland/Proef-bushaltes-buiten-dorp-en-extra-lijnen-scholieren-22586676.html> [krigen 12 jannewaris 2018].

Op 17 oktober 2017 werd bekend dat de provincie de busconcessies in Friesland met twee jaar heeft verlengd. Samen met Arriva wil de provincie het openbaar vervoer in Friesland duurzamer en efficiënter maken.‘Concessie Noord- en Zuidwest-Fryslân en Schiermonnikoog’, OV in Nederland.nl, g.d. <http://wiki.ovinnederland.nl/wiki/Concessie_Noord-_en_Zuidwest-Frysl%C3%A2n_en_Schiermonnikoog> [krigen 12 jannewaris 2018].

Effisjint is yndustryjargon foar maksimaal produktyf en reizgers bringe minimaal ferlies salang’t de bus net foar har stil hoecht te hâlden, okee. Mar duorsum? De kulturele haadstêd is provinsjaalsk ûnduorsum mei syn kerosinesûpende kulturele útwikselingen. Globaal draacht toerisme fiif persint by oan ’e broeikasútstjit en it measte dêrfan, fyftich oan tachtich persint, komt troch it reizgjen, yn haadsaak mei fleanmasine en auto. Yn Stokholm ride sûnt 2004 biogasbussen, yn 2008 rieden yn Leien en Grins de earste griene bussen en Arriva hat yn Ingelân in in pear rûtes op biogas. Yn 2025, ha de Nederlânske provinsjes dy’t bustsjinsten oanbesteegje mei-inoar ôfsprutsen, moatte alle bussen skealik útlaatgasfrij ride. Mar krekt yn 2014 is yn Fryslân de nije oanbestegingsrûnte en de provinsje hat in foarbehâld op de hurde oanbestegingseask: elektrysk of wetterstofbussen meie net ta skea fan de eksploitaasje gean. Foarearst riidt Arriva yn Fryslân troch op ierdgas en disel.

Foar toerisme meie sa te sjen offers brocht wurde oan folkssûnens en wolwêzen. En dan te betinken dat oan Ljouwert de kulturele haadstêdtitel tawiisd krige om it buzzword community. It community-based tourism-konsept skaait út it power-to-the-people-ûnjouwingsidee fan de jierren santich en stiet sintraal yn de promoasje fan lanlike omkriten, oft dat no yn moderne lannen is lykas Ierlân of yn ûntwikkelingslannen lykas Gana, mei it nije paradigma fan respekt foar de lokale kultuer. It tinkt oer effekt & oanlûken fan toerisme as fuortsterkjen en bewarjen fan lokale kultuer en neilittenskip en rjochtet him op mienskipsûntjouwing, ferskaat­fuortsterkjen en erkenning en bewarjen fan erfskip.It ferskil tusken de Fryske wurden ‘neilittenskip’ en ‘erfskip’ leit op dit stuit op ’e ûndersykstafel fan Henk Wolf; yn dit stik is erfskip dat wat takend wurdt oan dingen dy’t minsken wurdearje, dus alles dat oerdroegen wurdt út it ferline (en dat wy moai fine), as fan in foarfaar of foargonger, en neilittenskip as dat wat immen yndividueel takomt op grûn fan syn berte, om’t er bûn is oan tiid en plak, wat ek negatyf wêze kin, as yn ‘ûnfeiligens as neilittenskip fan massatoerisme’. Erfskip (legacy) is bedoeld foar ‘ús allegearre’, dus foar in ymplisite ideologyske groep, oft dat no ‘it minskdom’ of ‘de Friezen’ is. Erfskip, lykas as de âlde literêre papiereboel yn Tresoar, wurdt net inkeld beskôge as oerstallich want efterhelle, net mear brûkber en relevant yn de aktuele tiid, mar ek as eat dat troch syn styl en smaak altyd stânsferskil wjerspegelet en hiërargy, elite en arrogânsje en dat o sa normatyf is. Sjoch Wessel Krul, ‘Tegen het erfgoed: Over vooruitgang en vandalisme’, 2007. Yn ruil krijt de toerist in autentike reisûnderfining. Yn de kulturele haadstêd is dat net it gefal: Mata Hari, Alma Tadema en hynder­sirkus binne gjin autentike Fryske kultuer; se binne toeristyske attraksjes lykas oeral, niks community-based.

Wat ekonomyske ûntjouwing—want te min wurk, te min kânsen yn Fryslân—oangiet, sa lang as ropt wurdt dat toerisme so wie so de top-yndustry is fan dizze ieu is om’t it massa’s banen skept, ien op ’e alve wrâldwiid, en seis persint fan de mondiale hannel útmakket en goed is foar hast tsien persint fan it bruto binnenlânsk produkt op ’e wrâld, want toeristen binne selden sunich en kritysk, sa lang as dus konkludearre wurdt dat toerisme de perfekte earmoedbestriding is yn begrutlike gebieten, sa lang witte wy ek dat it apart is dat dy efterbleaune gebieten dat net sels betocht ha. Net allinne yn Egypte mar ek yn Londen wurkje yn de hotelkeukens legers studinten en illegalen. Yn ’e OECD-lannen is it oanpart arbeiders fan 15 oant 24 jier hiel heech, 21 persint, twa kear it oanpart fan de folsleine ekonomy in de OECD-lannen en ek froulju binne bûtenwenstich represintearre yn it toerismewurk. Lean, rjochtswissens en omstannichheden binne faak sa min dat in klup dêr’t jo it wol it alderlêst fan ferwachtsje, de G20, besletten hat te soargjen dat der mear echte banen komme yn ’e toerismesektor.

Community-based toerisme docht it amper better. It is ûnder fjoer kommen te lizzen troch syn loaze tasizzingen. Yn werklikheid is der in leech ekonomysk effekt op it stik fan banen en ynkomsten, as gefolch fan lytsskalige yntervinsjes, in minne libbens­ferwachting nei’t de eksterne stipe ophâldt, monopolisearring fan ’e opbringst troch lokale elites en in tekoart oan lokale saaklike feardichheden om de boel fan ’e grûn te krijen. Opmerklik is hoe’t dat rychje it Fryske besykjen wjerspegelet: it tsjinfallend entûsjasme fan ynvestearders, it skeppen fan banen dy’t ûnbetelle binne oftewol “frijwillich”, de lukrative putsjes dy’t har konsintrearje yn in beheind rûntsje fan kulturele ûndernimmers, evenemintorganisators dy’t it net rêde sûnder fangnet fan de oerheid en in hastich delset djoer event-gebou dat foarearst leechstean bliuwt.

It probleem by it community-based toerisme liket de tradisjonele top-down-oanpak te wêzen, folslein organisearre en finansiere troch in eksterne partij; as it toerisme in inisjatyf fan de lokale bewenners is binne de effekten op ’e ekonomy geunstiger en duorje de projekten langer. Beliedsmakkers en finansierders soene dus de macht en it jild út hannen jaan moatte oan de lokale mienskip mar dat dogge se net en yn ferbân dermei is it slimste fan it hierar­gyske toerismebelied de lekkerij, leakage: de toerisme­ynkomsten floeie út de lokale ekonomy wei om’t der ymportearre guod mei betelle wurdt en útheemske salarissen en franchisefergoedingen. Lekkerij is foar in part ûnûntkomber mar yn goedkeap massatoerisme kin de lekkerij oprinne ta 95 persint,United Nations Environment Programme (UNEP), ‘Towards a green economy: Pathways to sustainable development and poverty eradicationn - A synthesis for policy makers’, United Nations Sustainable Development Knowledge Platform, 2011 <https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/126GER_synthesis_en.pdf> [krigen 12 jannewaris 2018]. en lekkerij giet ek op foar high end-toerisme dêr’t lokale ûnder­nimmers net eksplisyt útnoege en holpen wurde om mei te dwaan yn ’e sektor.House of Commons - International Development Committee (Great Britain Parliament), Sustainable development in a changing climate: fifth report of session 2008-09, dl. 1 (Londen: House of Commons, 2009) 30. Fan lekkerij út Frysk toerisme wei bestean gjin rapporten, mar bygelyks it Oerolfestival is in ynternasjonale event dêr’t sawat alles foar oanfierd wurdt—no nei Skylge mar Oerol kin yn prinsipe op elk festivalterrein delset wurde—en foar grut part ek wer fuort giet.

De oarsaak fan lekkerij is ekonomyske laisser faire, it neo­liberalistyske tinken dat groei en wolwêzen har beslach it bêst krije by net-late en net-plande toerisme-inisjativen en foar safier’t der planning is de tsjinsten frij oan te besteegjen, makket net út wêr’t de ûndernimmer weikomt, of just mei foarkar foar net-lokale ûndernimmers om’t it ynternasjonaal imago meitelt—ek dat wjerspegelet de Fryske gong fan saken, yn it bysûnder it fontein­inisjatyf. It gefolch is priisynflaasje by meastal lykbliuwende lokale leanen, wetterkrapte, jiskeproblemen, want toerisme is fersmoargjend troch de ‘eask’ fan ien-poarsjeferpakkingen en it tsjin sa leech mooglike arbeidskosten dus mei agressive gemyske middels skjinmeitsjen fan sliep- en itensfoarsjenningen en benammen festivals lizze in enoarme druk op jiskemanagement, romteproblemen om’t bygelyks strannen privatisearre wurde of parken ôfsletten foar publyk yn ’e tiid fan eveneminten, lûdsoerlêst ommers toeristen komme foar har ‘ûntspanning’, en kulturele problemen. Want yn de regel wurdt foar de toeristen de typyske toeristekultuer as in matte oer it lokale plak hinne rôle—Ljouwert krijt deselde natuerstiennen strjitfluorring as it A’damske Leidse- en stasjonsplein, sadat de toerist wit dat er goed sit—en de grutskalige renovaasje fan Ljouwert docht yn alles tinken oan it plat­bulldozerjen fan kilometers kustline foar de sub-Saharan beachlife dêr’t neat noch tinken docht oan eardere ynheemske libbensfoarmen.

Bewenners fan in pear súd-Europeeske stêden hawwe fan’t simmer protestearre tsjin it stedstoerisme om de effekten fan gruttere sosjale differinsjaasje as gefolch fan toerisme-ûntjouwing, tawizing fan de measte lokale bewenners ta lege status, leech-betelle, tydlike banen, minder tagong foar lokale bewenners ta eigen natuerlike boarnen, eskalearjende prizen om’t hegere grûnprizen as gefolch fan hotelbou hegere hier- en pachtkosten en dus djoerdere winkels en kappers ensafuorthinne mei har meibringe, ferlies fan wenfunksje (as jo út it stasjon fan Ljouwert komme sjogge jo it dalik: hjir hat in toerismeadvysburo aktyf west, want der wennet gjin minske), opfretten fan ’e iepenbiere romte troch toeristeattraksjes, lânspekulaasje, tanommen ekstern eignerskip fan lokale middelen, it minder wurden fan de biofysike omkriten, riskante ôfhinklikens fan it plak fan toerisme en opjaan fan oare yndustryen, seisoenbûnens mei gefolch foar wurk­gelegenheid en foar it brûken fan de stêd (spoekstrjitten yn ’e winter), mear kriminaliteit, ekonomyske kosten fan toerisme en benammen: dat de eigen kultuer ferdwynt.

Dat it yn Fryslân net sa fier of sels hiel oars is, is mar hoe’t jo it besjogge. Op de diskusjejûn yn novimber oer de ‘Katalaanske situaasje’—mei dat dizige, probleemferswijende tema sil de Fryske Nasjonale Partij, dy’t de Katalaanske autonomy wiswol ûnderstipet, gjin affiniteit field ha sadat har byldmerk net tusken de debattante­logo’s stiet—is tusken de der by de hieren byskuorde oerienkomsten tusken de Fryske en Katalaanske “situaasje” hielendal net sjoen nei de relaasje fan de toerisme­ôfhinklikens fan Kataloanje, hoe fanatyk oft de Barcelonezen ek wjeraksjelje tsjin it ferlern gean fan ’e eigen kultuer troch toerisme, en it politike autonomystribjen. Mar de psychology fan it toerisme ferskilt net fan plak ta plak.

Eveneminttoerisme is krekt as mediteraan sinnetoerisme willetoerisme: it giet deroer dat men fuortgiet, net wêrhinne. It fuortwêzen út it deistich bestean docht derta, net de geografyske en kulturele bestimming. Rekkenje dêrom net op niget oan de lokale kultuer, lit stean respekt. Couleur locale is perfoarst net nedich; it liket der just op dat it út ’e sleur brekken fuortsterke wurdt troch placeless toeristeplakken, anonym as fleanfjilden. Placelessness is dus it kredo. Dat nimmen nee seit tsjin dy noflike by-effekten is om’t it toeristysk fuort wêzen in demokratysk rjocht wurden is, net yn it lêste plak bekrêftige troch de toerisme-ûndernimmer: it rjocht op bernlike behoeftebefrediging mei kopieuze mielen en ûnbeheind ‘shoppe’ oanfolle mei kwasyspiritualiteit lykas sense of place, en boppe-al it rjocht om efkes fan ’e wrâld ôf te wêzen en wei te lekken nei in homogene non-kultuer. En dat kin dan yn Fryslân!