name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Foaropwurd

Fers2 nû. 3.18, 12 novimber 2017

Ynspiraasje

 

image Fers2

 

 

De dichter “hat har foar har nijste boek ynspirearje litten troch de midsiuwske poëzy” en de yllustrator foar har poëzy-mei-printebondel “liet har hjirby û.o. ynspirearje troch it boek Sorcerer’s Screed,”Redactie, ‘Nij ferskynd: De Weddenskip, ferhalen út de Edda fan Lida Dykstra’, Groot Sneek, 1 novimber 2017 <http://www.grootsneek.nl/2017/11/01/nij-ferskynd-weddenskip-ferhalen-ut-edda-fan-lida-dykstra/#prettyPhoto> [krigen 3 novimber 2017]. dat in plateboek is. In oare dichter “maakte eerst kleurrijke abstracte beelden, (‘collages van dun beschilderd papier,’ legt de dichteres achterin uit) en maakte daar een gedicht bij.”Jelle van der Meulen, ‘Elske Kampen – Ynbyld (2017)’, Friese literatuursite, s.a. <http://www.frieseliteratuur.nl/elske-kampen/> [krigen 3 novimber 2017]. Dyselde dichter lit har no opnij ynspriearje troch har noch skilderwurk, “oarssoartige bylden … noch minder in ynhâld suggerearjend”, sa’t hja sels seit.

De poëzij-mei-paatsjekombinaasje is mar al te bekend út de bernerymkes. Dy folgje gewoanlik it Suske-Wiskeskema. De tekst is sekeure plaatsjeútlis, wat de lêzerkes al jong leart dat it iennichste ferskil tusken ynspiraasje en imitaasje de bedoeling fan de dichter is. Miskien begjint elkenien wol by plagiaat, mar dêrnei, holpen troch de wet, skeakelje de serieuzen oer op ynspiraasje.Plato, ‘Fedrus’, 247c-e, 251a, Perseus, s.a. <http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0174%3Atext%3DPhaedrus%3Asection%3D247c> [krigen 3 novimber 2017]. Mar de oergong fan oraal nei papier joech de folwoeksenenpoëzy just romte foar yllustraasjeynpiraasje dy’t neifolchber wie foar de lêzer, Sykje de Ferskillen, en dy’t dêrom al gau bedarre yn ynspiraasje­dekoraasje. Hieltyd goedkeapere printmetoaden laten yn Fryslân ta it wêrom net-prinsipe: it plaatsje fan de kym fan jo poëzy komt by jo gedicht, of jo moatte al in hiele goede reden ha om dat net te dwaan. Want plaatsjes ynspriearje, sa litte de boekhannel­kassa­keapkes sjen, ta boekkonsumpsje. Lêzers hâlde fan kleare kleurkes op glânzgjend papier en it plaatsjeboek foarmet in risikoleas jierdeiskado.

Oft plaatsjes ta literêre ekspresje ynspirearje is in oar ding. In pear jier lyn begûn de Underwiisôfdieling fan The Museum of Modern Art (MoMa) yn New York mei in oparbeidzjen mei dichters dy’t by de skilderijen wurk foarliezen. Dichtsjen oer skilderijen is in âld gebrûk. ‘Musée des Beaux Arts’ fan W.H. Auden is bekend: “About suffering they were never wrong, / The Old Masters: how well they understood / Its human position.” Ek Fryske dichters litte sjen dat se net fan de strjitte binne en har klassiken kenne, Eeltsje Hettinga oan top: “rauwe // spoeken út Europa’s grûnige ûnderlagen. Fij, / net ferkomme wol myn hân, hjir al ezeljend ...”Nei Max Beckmann syn triptyk ‘Abfahrt’, 1932/33, Frankfurt am Main, Berlin; hinget yn The Museum of Modern Art, New York. Mar oer it etalearjen fan it dichterssnobisme gie it MoMa-eksperimint net.

When visiting a museum … it’s easy to wander around without pausing to look at specific works of art. … Even when you do stop to look at a work of art, sometimes it’s hard to engage with and interpret what you’re looking at. The label tells you the artist, year, and title, but beyond that it’s up to the viewer to make sense of a work of art.Jacky Armstrong, ‘Combining poetry with visual art to see (and feel) in a new way’, MoMa Learning, 16 oktober 2013 <https://www.moma.org/learn/moma_learning/blog/combining-poetry-with-visual-art-to-see-and-feel-in-a-new-way> [krigen 3 novimber 2017].

Dat is better fan net, wie it MoMa fan betinken.Taktysk laten hja de taskôger dy’t op eigen manneboet oan it betsjuttingjaan drige te slaan werom, mei it bekende praatsje by it plaatsje, diskear net fan in museum­marketing­spesjalist, alias Museum Educator, mar fan in dichter. Dy dichter ûntliende de titel fan ’e bondel dêr’t er út foarlies oan Andy Warhol syn ‘Death and Disaster’-searje—dêr’t Warhol nammers ta ynsprirearre wie troch syn kurator dy’t blikken sop en Cola by’t soad hie en Warhol opdroech: “It’s enough life, it’s time for a little death.” Wat de MoMa-dichter ta de ynhâld fan ’e bondel ynspirearre is ûnbekend. Miskien wie dat de titel fan Warhol syn seefdrukken, mei de alliterearjende bylúden en it ritme. Of it wie wat dy titel draacht, dus de net-skildereftige monogromen mei swarte inket. Mar nei alle tinken, want de bondel bestiet út nijs­transkripsjes fan wierbarde rampen, wie it de oanberne minsklike fassinaasje dêrfoar, oftewol de harkers dy’t as miggen op ’e sjerp op ramptafrelen ôfkomme, mei oare wurden: wat ynspirearre wie de muze fan celebrity en narsisme.

Mar sis net dat rampen net ynspirearje ta keunst. Op it stuit dat Tolstoj oan syn Oarloch en frede begûn wie er de jonge Russyske literator fan wa’t hiel wat ferwachte waard, ek al hie er yn jierren neat skreaun; hy wie om sa te sizzen de Reindert Meitsma fan Ruslân. Dat skriuwen kaam der ek net echt fan en rûn hielendal op ’e non doe’t Tolstoj syn hynder him der ôf smiet. Under it gewicht fan Tolstojs liif bruts de earm en rekke út it lid. No koe er syn buorkerij net djipper yn it ûnleech stoarte, noch fierder feestfiere mei syn maten, plus dat syn frou him ferpleegje liet by de skoan­famylje, en seis wiken letter ferwûne Tolstoj de earm opnij troch in mei pistoal te sjitten. It wie dy ûngelokkige situaasje dy’t Tolstoj fia Napoleon, de man mei de mitellahâlding dy’t “a common stance for men of breeding” wie,Arline Meyer, ‘Re-dressing classical statuary: The eighteenth-century ‘hand-in-waistcoat’ portrait’, Art Bulletin (College Art Association of America) 77:2 (1995) 45-64. brocht by Napeleons syn misbetearde Russyske fjildtocht fan 1812. It gefolch is bekend.Ivan Alekseevich Bunin, The liberation of Tolstoy: A tale of two writers [1937] (Evanston, IL: Northwestern University Press, 2001) 232. Yn jannewaris 1865, in pear moannen nei de ûngemakken, skreau Tolstoj oan ’e dichter Afanasy Fet: “Do you know what a surprise I have in store for you? After a horse threw me to the ground and broke my arm, and just after I recovered consciousness, I said to myself: ‘I am a writer. And I really am a writer, though an isolated and furtive one.’ In a few days the first half part of Part One [of War and Peace] will appear.”

It aparte is dat in persoanlike ramp wol mar in artistike ramp net liket te ynspirearjen. Poëzy ynspirearre troch byldzjende keunst is sûnder útsûndering ynspirearre troch prachtige skilderijen en, wat jo ek fan Warhol syn polityk laden grouwelsearje tinke, net troch mislearre stikken dy’t yn in tsjutser hoekje fan it atelier stean te fertjirmjen. De wrâld moat oantreklik ferbylde wêze, wol dy tsjinje kinne ta ynspiraasje. Allyksa is dat mei ynspiraasje troch it lânskip: planologyske rampen ynspirearje sa te sjen net, alteast, net de keunstners ta keunst. Friezen sizze graach dat it lânskip har ynspirearret, gewoanlik it Fryske lân en net bygelyks de woastyn of it heechberchtme, en boppedat steefêst it oantreklike lânskip.

Durk van der Ploeg fynt ynspiraasje yn de wide, romme wrâld fan ’e Dongeradielen fan syn bernetiid, “in wrâld dy’t syn ein net koe en dy’t ek mooglikheden yn him droech. … Wy ûndieken yn it neat wat en dat fûn ik altiten de grutte keunst.”‘Skriuwers yn byld: Durk van der Ploeg’, Omrop Fryslân, 3 juny 1990 <https://www.weromrop.nl/frl/utsjoering/skriuwers-yn-byld-durk-van-der-ploeg> [krigen 3 novimber 2017]. De eroatyske knypeach kin nimmen ûntkomme, dus likemin dat dy ynspiraasje ûntspringe moat oan in lânskip dat metafoarysk is: dat net bestiet. De withoefolle kante kilometers asfalt op nei Dokkum en de safolste útwreiding fan it bedriuweterrein dêre represintearje einleaze mooglikheden yn negative sin: it is mislearre lânskip. En komt de ynspiraasje út de oantinkens oan it earder wol besteande lânskip, dan binne dêrfoar yn it ûnthâld ûnwurkber grutte gatten slein. Want as George Orwell seit fan “I saw a little boy, perhaps ten years old, driving a huge cart-horse … whipping it whenever it tried to turn. It struck me that if only such animals became aware of their strength we should have no power over them, and that men exploit animals in much the same way as the rich exploit the proletariat,”Jeffrey Meyers, Orwell: Wintry conscience of a generation (New York: W. W. Norton & Company, 2000) 248. dan leauwe jo dat om’t it konkreet is. It jonkje hat sels in leeftyd. Mar it meast konkrete dat Van der Ploeg oer it lânskip wit te neamen is it ‘neat’—dêr’t de ‘bylden mei noch minder ynhâld’ fan de boppe­neamde dichter in opmerklike echo fan is. Dus, of der is in fersin oer de oarsprong fan ’e ynspiraasje, of dy ynspiraasje kin net folle foarstelle want dy komt út fergetten saken.

Fryske lânskiplike ynspiraasje is dan idele boekpromo. Óf it moat wêze dat de skriuwer ynspiraasje siket yn in abstrakt konstrukt dat er op de iene of oare manier út it lânskip lutsen hat: yn skientme. Dat ferklearret ek it populêre ynspiraasjesykjen yn skilderijen. Ommers dy binne in estetyske fertsjintwurdiging fan de wrâld dy’t ynherint minder harmoanysk is. Mar as jo ynspiraasje fine wolle yn skientme, ha jo in probleem, sinjalearret Elias Canetti.

Beauty has something very familiar, yet very remote as though it could never have been familiar … It is richer in the mysterious ways of remoteness than anything you have within yourself … Any ancient thing has an easier time being beautiful because it was long buried and gone. The traces of its disappearance as a patina contribute a great deal to beauty.Elias Canetti, The human province, oers. Joachim Neugroschel (New York: The Seabury Press, 1978).

Obe Postma syn ferhearlikjen fan it lânskip en syn metafoarysk brûken fan it liif yn ferhâlding ta it lânskip—wat oars fûneminteel is yn ’e westerske wrâld en net in útfining fan Postma—mei it Fryske liif en minsken dy’t lânskip binne en de jouissance yn it belibjen fan it lânskip,Obe Postma, ‘’t Wie snein’ [1905], yn Obe Postma, Abe de Vries (gearst. en ynl.), Obe Postma - It sil bestean. Blomlêzing (Ljouwert: Utjouwerij Frysk en Frij, 2004) 88. “Hoe dûnse myn Fryslân yn jonge pronk, / Sa kin de simmer begjinne! / No iepen, no iepen, yn blomme! / Jou minske dy del oan it ierde-hert / En lit it oer dy komme!” Sjoch ek de ‘Eros yn de greide’-artikels fan Abe de Vries yn Obe Postma - It sil bestean. Blomlêzing. is altyd in loovjen fan it fantasylânskip. It hat in ‘opgroeven’ skientme. Alle ûnestetyske en mar al te konkrete aspekten lykas earmoed, sykte, misdie en ynsest fan de bewenners binne fuortsliten; Postma’s vaselinelins lit it mystearje yn stân. As it om de skientme giet, dan tsjinje ferdizene plaatsjes de ynspiraasje better. It ferjitten bringt de ynspiraasje. Boppedat set in bern, sa seit D.H. Lawrence oer ynspiraasje, mei syn healfoarme fantasy syn waarnimmingen om yn betsjoenende wrâlden, net yn besteande plakken.D.H. Lawrence, ‘Hymns in a man’s life’ [1928], yn Joy en Raymond Williams (red.), Lawrence on education (Londen: Penguin Books, 1973) 225.

Mar as it net foar jo klear stiet, as de harsens har folslein ûnkontrolearbere amnestyske en fantastyske wurk derfoar dwaan moatte,Cf. T.S. Eliot, The use of poetry and the use of criticism: Studies in the relation of criticism to poetry in England [1933] (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1986) 137. “I know, for instance, that some forms of ill-health, debility or anaemia, may … produce an efflux of poetry.” wêrom jildt ynspiraasje dan as o sa wichtich foar de keunst? Dêrby, wêrom hâlde oerheden út dat ynspiraasje net inkeld wichtich is op persoanlik nivo mar ek, just, op maatskiplik nivo, ja sa wichtich dat deputearre Kramer, dy’t blykber Faust net ken en dúdlik de esoteary fan it ynspiraasjekonsept fier overhyped achtet, dy ynspiraasje lokket mei wielde, en wol mei 2018 euro: “Fryslân brûst fan de inisjativen. … Dat jout ynspiraasje foar noch mear nije projektideeën!”Deputearre Johannes Kramer. ‘€ 2.018,- voor mienskipsprojecten’, Provinsje Fryslân, s.a. <https://www.fryslan.frl/beleidsthemas/nieuws-en-nieuwsbrieven_41594/item/2018-voor-mienskipsprojecten_5413.html> [krigen 3 novimber 2017].

De measte skriuwers sykje gjin ‘skientme’; se wolle gewoan dat wat se betocht ha delsette. Ynspiraasje is wat oars yn ’e roman­tyske literatuerkrityk as yn de psychology fan kreativiteit dy’t de lumige muze omformulearret nei de motivaasje om jo kreative idee te ferwerklikjen; guon minsken fiele in twang om te hanneljen nei har kreative ideeën en oaren net.Victoria C. Oleynick, Todd M. Thrash, Michael C. LeFew, Emil G. Moldovan en Paul D. Kieffaber, ‘The scientific study of inspiration in the creative process: challenges and opportunities’, Frontiers in Human Neuroscience 8:436 (2014) 1-8. In fierdere dekonstrukjse fan it mei de earms oerinoar klearsitten foar de ynblazing fan moaie ideeën jout it deistich skriuwen. Yn ’e skriuwpraktyk is ynspiraasje benammen ‘dat wat makket dat de skriuwer trochskriuwe kin.’ Dat is, jo fiele it al oankommen, net it genietsuchtich wachtsjen oant it komt, en yndie sizze fulltime skriuwers en haad- en einredakteur Wong en Cheese dat as skriuwers

do their thing, on time, consistently every time, that in some cases this can trump some of the more fundamental aspects of creativity.
Once you get to a place where you have no option to not do it, you develop a lot of tools and coping mechanisms … writer’s block is a problem for hours, not weeks at the time.
When you write for a living [instead of fun] writer’s block is not an option.Jason Pargin [David Wong] en Mack Leighty [John Cheese]. johndiesattheend, ‘Fan Questions With David Wong And John Cheese’, Youtube, 22 augustus 2017, 44:20, 1:00:00 en 1:00:30 <https://www.youtube.com/watch?v=uBOQLWgR6Ps> [krigen 3 novimber 2017].

Definiearje jo ynspiraasje as ‘wêr’t de gedichten wei komme’ en freegje jo Pulitzer Prize-winners, poet laureates en poëzijprofessors, lykas Oprah Winfrey ris die, dan rispje jo soartgelikense profaniteiten.

Poems come from ordinary experiences and objects, I think. Out of memory—a dress I lent my daughter on her way back to college; a newspaper photograph of war; a breast self-exam; the tooth fairy; Calvinist parents who beat up their children; a gesture of love; seeing oneself naked over age 50 in a set of bright hotel bathroom mirrors.Sharon Olds, winner fan de 1984 National Book Critics Circle Award foar The dead and the living. ‘Where Do Poets Get Their Inspiration?’, O, The Oprah Magazine, april 2011 <http://www.oprah.com/spirit/where-poems-come-from-inspiration-for-poetry> [krigen 3 novimber 2017].

Mar lykas dat de politike ekonomy fan identiteit net om ’e nocht is, want it ‘ûntfryskjen’ fan Fryslân kostet toeristen likegoed as lokale folkloare-omset sadat de oerheid him net gau ûntfalle litte sil dat Frysksinnigens mar in byleauwe is, sa is ek de ideology fan ynspiraasje ekonomysk nijsgjirrich. Dus fansels bestiet ynspiraasje as romantyske seldsumheid dy’t jo tafalle moat! Mar allike fansels kin dy ynspiraasje bêst in hantaast holpen wurde, fersekerje Jelma Knol en Piter Boersma. Jawis, troch lânskip.

Faaks hast, ast al wat langer skriuwst, ferlet fan nije ynspiraasje. Hoe kinst dyn wurk opfrisse, nij libben ynblaze ast tinkst datst yn blokkades of rûtines fêstrinst. Us poëzy- en proazaoefeningen kinne dy dêrby helpe.
Lit de Skylger wyn en natuer de holle leech blaze … yn in ynspirearjende omjouwing.‘Fersterkje dyn skriuwtalint!’, Afûk, 9 febrewaris 2017 <https://afuk.frl/newsItem/1208?language=fy> [krigen 3 novimber 2017].

Sa’n “kreatyf wykein om frisse ideeën op te dwaan” kostet foar folpinsjon—“pension” sizze de beide redakteuren fan ensafh, as hiene jo nei “opfrisse” en “omjouwing” net al genôch twifels oer har behearsking fan ’e Fryske taal—minus de reiskosten al 230 euro. Mar gean der foar dy priis mar fan út dat, as it wynstil waar is en it de natuer ek net slagget om te blazen, it pinsjon glêsheldere badkeamerspegels hat, foar jo ynspiraasje.