name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Foaropwurd

Fers2 nû. 4.20, 16 desimber 2018

De iepen maatskippij en syn fijannen XX:
Giele heskes

 

image Fers2

 

 

Ynienen wie it panyk yn myn keuken. Krekt nei fiif dagen lies ik myn krante fan 1 desimber. Oer de gilets jaunes, de utering fan folksûntefredenens dy’t as ik myn sin sis Macron syn eigen skuld is. In jier lyn trune in rapport oer de Nederlânske maatskiplike ûntefredenens oan om te harkjen nei de boarger:

Binnen it iepenbier bestjoer moatte de oarsaken fan maatskip­like ûntefredenens opfette wurde as in realiteit. De minsken har noed moat earnst nommen wurde. …
De oarsaken fan maatskiplike ûntefredenens komme foar in part fuort út echte problemen lykas ûngelikens en it gefoel net meiprate te meien. …
Der is in gefaar dat maatregels nommen wurde foar problemen dy’t inkeld bestean yn de kollektive fantasy. It is hiel wierskynlik dat symboalyske maatregels nommen wurde sûnder sels de echte problemen te neamen.Boudewijn Steur, Ellen van Doorne en Thomas Zandstra, ‘Social discontent and public administration’, Kennis Openbaar Bestuur, 1 july 2017, 16-17 <https://kennisopenbaarbestuur.nl/media/255088/social-discontent-and-public-administration.pdf> [krigen 7 desimber 2018]. Oers. FR.

De Ried fan Europa sette it mei kûgelsfeart oer nei it Frânsk en warskôge boppe de kop Action requise:

Ek kinne wichtige beweechredenen oanjûn wurde oan lidsteaten om yn berie te hâlden by it ynfieren fan bestjoersherfoar­mingen.Comité Europeen sur la Democratie en la Gouvernance (CDDG), ‘Les douze pricipes de bonne gouvernance democratique: mecontentement social, administration publique et perception publique - L’experience des Pays Bas’, Conceil de l'Europe, le 27 novembre 2017, 2 <https://rm.coe.int/les-douze-principes-de-bonne-gouvernance-democratique-mecontentement-s/168076c3bb> [krigen 7 desimber 2018]. Oers. FR.

Hélas: pas Macron. Mar bearegoede redenen foar bestjoers­oanpassingen en it dochs net dwaan is ek Fryslân net frjemd. Net hiel lang lyn frege de kommisaris fdK my om ekstra goede redenen foar syn misje fan boargerpartisipaasje, om ûnrest en reboelje tefoaren te kommen. Mar tagelyk, as bygelyks de boargers inkeld mar wize op it allang bekende gefaar fan wynmûnen, lit deputearre Kielstra harren en har folksfertsjintwur­diging witte dat er net nei har harkje kin, ommers demokrasy makket it bestjoeren sa rottich. Sadwaande sit der foar de boarger neat oars op as hurder raze foar syn rjochten. Dat, al is auto’s yn ’e brân net stylfol, se comprendre c’est ce pardonner: ik bin net tsjin de Frânske heskes. Mar dan seit de krante dat de giele heskes nei Nederlân oerspringe sille.

O help, tocht ik, dat sil by Dokkum wêze. Goed tsien jier lyn wie dat in flinke Lonsdale-brânkearn. Skinheads kearden har mei geweld tsjin migranten, dy’t doe noch allochtonen hieten, en brochten allerhanne ekstreemrjochtse, rassistyske en oare kriminele trammelant, ferbûn oan lege oplieding, lytse gemeente, fier fan de rânestêd, lege maatskiplike kânsen en hege fetberens foar copycat-oproer en middenklasselilkens tsjin de persepsje fan ûngelikens, keapkrêft- en identiteitsferlies. Keapkrêft is hjir gjin punt, de Sintomset wie kolossaal, mar Fryslân moat ophâlde de identiteitsfakkel tsjin de koarte lontsjes te triuwen—identiteit is it meast brûkte 2018-wurd—foar’t der deaden falle. It typyske skinheadunifoarm bestie út arbeidersklasseklean, leafst fan it merk Lonsdale, dus de stap nei de emblematyske dykwurkers-outfit, it giele heske, is sa lyts dat Dokkum dy samar sette kin.

 ferfolch…

 

Keukenjargon

 

Al dente = Ta de tosk; net gear

Apéritif = Earst wat (alkohol) drinke want it iten is noch net klear

Amuse-Gueule = Ferdiverdearret de mûle, (bedoeld as) lekker hapke)

Au jus = Tsjinje it fleis mar op sûnder it sop ôf te jitten

Bain-Marie = Panne yn in panne mei hyt wetter om sûkelarje yn te ranen (sjoch Fondre)

Blancher = Wytsje; te koart siede en ôfspiele mei kâld wetter

Brûler = Ferbaarne; ûnder de grill sette sadat de sûker skroeit (karamelisearret)

Concasser = Rûch oan stikjes hakke

Confit = Hiel lang en stadich siede om te bewarje te kinnen ynstee fan opiten

Dégustation = Priuwe, oftewol yn fjouwer oeren njoggen gongen ite mei liters wyn derby

Dépouiller = It skom fan it wetter ôfhelje dêr’t jo wat yn siede

Digestif = Selde as apéritif mar dan as it iten op is

Emincer = Fynsnije, sis oardel x oardel millimeter

Entrée = In pantsje mei sa’n lyts bytsje iten dat jo der honger fan krije

Entremet = In lyts bytsje iten tuskentroch as de nije gong noch net Al Dente is; of in neigesetsje

Flamber = Alkohol yn in hite panne jitte, efterút springe

Fondre (fondue) = Rane; stippe yn gleone bouillon of oalje of yn Au Bain-Marie raande waarme sûkelarje

Frapper = Slaan, troch in iisbad helje, yn ’e praktyk drank mei in hiel soad alkohol en in klontjse iis drinke

Gratiner = Yn in leech skaaltsje jitte, bôlekrûmels of tsiis derop en ûnder hite grill (sjoch Brûler)

Hors d’oeuvre = Ienhapsiten gewoanlik optsjinne mei in soad alkohol

Julienne = Oan kreaze lúsjefershoutsjes snije

Paysanne = Boersk; ynformeel oan stikken snije, tink om ûngelikense grutte

Sauter = Springe; sa hyt briede yn de dampende oalje dat it springt yn ’e pankoekspanne

Sauter un repas = In miel oerslaan, pff

 

Lekker ite, lok & seine en Fers2 is der wer op 13 jannewaris.

 

 

Ek dêr yn Dokkum begûn it ûnderliifgefoel yn Sis Tsiis, de organisaasje foar goed Frysk op skoalle. Wilens kuieret Sis Tsiis­meioprjochter Kerst Huisman om mei in sandwichboerd: ‘Jenny Douwes moat FRIJ sprutsen wurde’. Ferline jier ferbûn in ôfkarde mar doch trochsette wylde aksje it rjocht op ûnderwiis yn de eigen taal oan it behâld fan tradysjes fan de miene lju.

Op 18 novimber 2017 hingje ik op ’e bank yn Aldsyl. Sis Tsiis is dwaande it rjocht op ûnderwiis yn de Fryske taal foar te lizzen oan minskerjochte-eksperts. Fjirtjin dagen letter sil de earste ôfspraak mei in jurist wêze. Ier yn de middei krij ik it berjocht dat Piter Dykstra mei in pear Sis Tsizers in aksje yn Dokkum holden hat: “Wy brûke de oankomst om oan in soad âlden en bern dúdlik te meitsjen dat it ûnderwiis yn it Frysk de Swarte Pyt fertsjinnet.” Ik anderje dalik. Wat ik al sa faak sein haw: Sis Tsiis giet allinne oer goed Frysk op skoalle. Sis Tsiis sjocht it ûnderwiis yn de eigen taal as in minskerjocht, dus by definysje net as eat dat fertsjinne wurde moat. Boppedat is Sis Tsiis net pro-pyt. Want de Feriene Naasjes en de Berneombudsman oardielje dat de swarte pytfolkloare rassistysk is en dat bern en jongerein har troch pyt syn stereotype uterlik diskriminearre fiele. Sis Tsiis is net rassistysk—en ek net nasjona­listysk of ‘white power’—dus Sis Tsiis distansearret him fan de faux pas aksje yn Dokkum.

In pear oeren letter drippe de earste berjochten binnen oer it blokkearjen fan de sneldyk by De Jouwer. Pro-pytaktivisten hawwe anty-pytaktivisten weihâlde wollen út de Sinteklaasyntocht yn Dokkum. De files duorje trije oeren en der ûntstean gefaarlike situaasjes op ’e sneldyk. Ik sis tsjin Abe (de Vries): “Dit wurdt hiel grut, mark my words, dit wurdt wrâldnijs.” Abe seit: “Moatst net oerdriuwe.” Sis Tsiisbestjoerder Sytze Hiemstra skillet, hiel lilk: “Mei Sis Tsiis te distansearjen fan de Piter Dykstra-aksje hasto Sis Tsiis yn twaen skuord.”

Mar Hiemstra ûnderskat it probleem. Foar elke beweging, as dy net oan misorganisaasje ûnder de grûn giet, komt der in punt dat men net langer rekkenje kin op de effektiviteit fan spontane massafolksfertsjintwurreboelje ûnder garismatyske lieders. Alle sosjale bewegingen sille har, nei de earste súksessen as losse gearkomste fan inkelingen, bewust wurde fan de strategyske needsaak fan koördinaasje om de nije doelen te heljen. Oars sein: allinne as jo gjin strategyske doelen hawwe, kinne jo ûnorgani­searre fierder. It fersyk fan Sis Tsiis om—pro bono en betelle troch fûnsen; want Sis Tsiis hat gjin eigen fermogen—in minskerjochtelik hifkjen fan it rjocht op goed ûnderwiis yn de Fryske taal binnen de provinsje Fryslân, koe fansels inkeld en allinne honorearre wurde as Sis Tsiis sels de minskerjochten yn acht naam en net bestie út in kliber nasjonalistyske hjithollen.

In pear dagen letter stiet yn The Guardian:

The difference of opinion [oer swarte pyt] has turned particularly ugly this year, however, with the involvement of the extreme right apparently helping to push local disputes into violence and vigilantism.Daniel Boffey, ‘Black Pete: extreme right appears to stoke Dutch divisions’, The Guardian, 28 novimber 2017 <https://www.theguardian.com/world/2017/nov/28/black-pete-extreme-right-appears-to-stoke-dutch-divisions> [krigen 7 desimber 2018].

De minskerjochtejurist, yn in âld Amsterdamsk skoalgebou, hat de Sis Tsiiswebside bestudearre. Syn frou is fan Fryske komôf, de bern wurde twatalich opbrocht en hy kin lêze wat Sis Tsiis wol en wêrom. De saak wurdt trochstjoerd nei de lawclinic Leien en nei berie, want fan de steapels ûnrjocht kinne se mar in pear jiers yn behanneling nimme, akseptearje dy de ûnderwiis-Frysksaak. Sis Tsiis wurdt serieus nommen.

Dan, ein maaie 2018, ferklearret Sis Tsiisstiper de Jongfryske Mienskip him foar solidariteit mei de 34 Friezen dy’t yn novimber ’17 de sneldyk blokkearren om te ferhinderjen dat ‘de rânestêd’ yn Dokkum komme koe by ‘ús’ swarte pyttradysje. De Jongfryske Mienskip foarmet swarte pyt om ta in symboal fan Fryske identiteit: wy foar de rânestêd oer. Op de algemiene ledegearkomste is de opropper ta de sneldykblokkade, Jenny Douwes, oanwêzich. Ek Piter Dykstra is der.

Hoe skealik oft it is foar de yntegriteit fan in organisaasje, en noch mear as dat in idealistyske nonprofit is, dat der ferkearde donaasjes komme, lykas út hoeken dy’t geweld goedprate, dêrfoar hoege jo net nei House of Cards te sjen: in mei dubieuze stipe besmette klup sil nije donateurs ôfbanderje en weardefolle partners sille net mei jo op jo selfie. Al liket flak foar de simmer it ôfglydzjen fan Sis Tsiis fan in kompetinte human rights ngo nei hooliganism in akute kwestje foar it Sis Tsiisbestjoer, Sis Tsiis kiest foar in pragmatyske oanpak, om mooglike nije stipe fan de ferkearde stiper yn stilte werom te stoarten.

Yn augustus skillet Piter Dykstra my. Yn ’e (social) media hat er him hieltyd mear opsteld as de Sis Tsiislieder. Hy wol aksjes. Sis Tsiis hat in gat fan 100 euro sis ik, want ik bin ponghâlder yn it Sis Tsiisbestjoer. Der sil jild wûn wurde foar de aksje dy’t wy organisearje nei de útslach fan de lawclinic: as Sis Tsiis in hurd juridysk feit yn hannen hat, earder hat gjin doel. Dykstra wol fergese aksjes, op ’e dyk. Teoretyske modellen fan strjitprotest, alteast dy yn de krante, litte de media der faak bûten. Se swije oer de ferloklike gilets jaunes-oarlochsfotografy—sjoernalisten en fotografen binne besketten troch de Frânske plysje—en oer it oansûgerjend effekt op attraksjesikers fan de estetisearring fan it geweld, mei bylden fan de superieure demonstrant, yn offisjele media.Cf. ‘Thomas Guénolé - Explique brillamment la révolte des Gilets Jaunes - (France Info, Déc. 2018)’, Youtube, 5 desimber 2018 <https://www.youtube.com/watch?v=j7r1vnRgZnk> [krigen 7 desimber 2018]. In foto fan in suterich doazyn mei it ûnderskrift: “De demonstranten zijn hoofdzakelijk oudere mannen, onder wie gepensioneerden. Hier en daar wordt een jointje opgestoken” hat it omkearde effekt.Maarten Huygen, ‘Matige hesjes-opkomst, maar ‘volgende week zijn we met meer’’, NRC, 8 desimber 2018 <https://www.nrc.nl/nieuws/2018/12/08/matige-hesjes-opkomst-maar-volgende-week-zijn-we-er-weer-a3059981> [8 desimber 2018]. Minsken wolle publyksdemonstraasjes om har noflike 15 mins. of fame; net om’t it de saak helpt. Mar, as it de saak mar gjin skea docht, sis ik tsjin Dykstra: beslist gjin flagge­swaaierij of oare nasjonalistyske rituelen, want dat bringt it lawclinic-ûndersyk yn gefaar. Se kinne googleje yn Leien en wurkje inkeld foar hoeders fan minskerjochten, net foar striders foar lokale tradysjes. Dus Sis Tsiis draacht allinne symboalen fan ynklusiviteit en universaliteit.

“Mar de Fryske flagge is ynklusyf!” seit Dykstra, “Dat stie yn de Ljouwerter krante, lês sels mar.” No nee. Skriuw de Ljouwerter mar werom dat bylden fan de Fryske flagge de wrâld oer gien binne yn in hiel útslutende kontekst. De Fryske flagge is ikoanysk wurden foar berôvjen fan de frijheid fan oaren, troch de sneldykblokkade, dy’t net allinne tsjin de ferkearswet is en in hiel soad minsken yn gefaar en swierrichheden brocht, mar dy’t ek sa stridich as wat is mei it demonstraasjerjocht en, sa’t The Washinton Post seit, de antypytdemonstranten binne keard “even though the city [Dokkum] had given them permission to march peacefully.”Karen Attiah, ‘The Netherlands’ racist blackface tradition needs to go’, The Washington Post, 28 novimber 2017 <https://www.washingtonpost.com/news/global-opinions/wp/2017/11/28/the-netherlands-holiday-blackface-needs-to-go-once-and-for-all/?noredirect=on&utm_term=.306f7478239d> [krigen 7 desimber 2018].

Dêrtroch stiet de Fryske flagge foar in agressive foarm fan eigenrjochting, ien dy’t op gjin inkelde manier te rjochtfeardigjen is en alhielendal net mei de swarte pytfiguer. Want de hiele wrâld wit dat de spesjale Feriene Naasjeskommisje, Zwarte Piet, bedrigingen mei de dea krige, de Nederlânsk-Antilliaanske aktivist Quinsy Gario yninoar slein en arrestearre is om’t er in T-shirt oan hie mei “Zwarte Piet Is Racism” en dat Rutte sein hat: “Zwarte Piet is black and I cannot change that”Karen Attiah, ‘The Netherlands’ racist blackface tradition needs to go’, The Washington Post, 28 novimber 2017 <https://www.washingtonpost.com/news/global-opinions/wp/2017/11/28/the-netherlands-holiday-blackface-needs-to-go-once-and-for-all/?noredirect=on&utm_term=.306f7478239d> [krigen 7 desimber 2018].—en dat dus no allegearre yn ferbân bringt mei de Fryske flagge.

Dykstra fertelde dat er nei de dea fan syn frou in tsjalk kocht hat. Hy woe noch wat mei syn libben. Se koene moai aksjes foar it Frysk hâlde op syn skip. Nei omtrint twa oeren hong er op. Hat net opnij skille. Begjin september kundige er, op in kultuerútstapke dêr’t ik ek wie mar sûnder my yn’t foar yn te ljochtsjen, nije Sis Tsiisaksjes oan. Hy neamde gjin doelen, gjin wyt wat it koördinearre aktivisme betrouberens en macht jout, om’t it hegere doel dy har aksjes yntinsjoneel meitsje. Hy sei inkeld: de dyk op. Gjinien klapte of frege wat.

Polityk(juridyske) druk hie ommers neat holpen, skreau Dykstra syn Facebookrûnte. Dochs hiene de beliedsmakkers Sis Tsiis ynearsten net tackelje kinnen mei de standertoanpak te folgjen fan yn opspraak rekke bedriuwen, fan hieltyd it striidpunt de-eskalearje en sizze: o wy nimme it serieus, wy ha belang by de bêste oplossing!, sadat beide partijen sabeare nei itselde doel tawurkje en de reboelje ûnsin liket. Foar it oanbod fan ûnderwiisdeputearre Poepjes om Sis Tsiisaksjes út de mienskipspot te subsidiearjen haw ik steefêst betanke. Politike swakte kaam om’t Sis Tsiis net iens rapporten hat, of izersterke pakketten om op tafel te lizzen. Ek de FNP hie ús frege om dokuminten, doelen, feiten. Mar dy man­kearren. Sis Tsiis, mei syn measte stimmen jilde, waard al gau bepaald troch Dykstra-en-dy har ûnwil ta tinken—dat moast in ‘tinkploech’ mar dwaan—dus om fêste lange termyndoelen te stellen en foarút te sjen. Ynstee fan harsens brochten hja ekstra hannen yn Sis Tsiis, lju dy’t faak net wisten wat in minskerjocht is, mar har bêst ris nuttich meitsje woene mei in flagge. Ik wie benijd hoe’t se it beslútnimmingsproses feroarje woene sûnder de needsaaklike doelstellingen. Mar emails fan Dykstra krige ik net mear; syn omstjoermails giene troch foar spam en ferdwûnen.

It blokkearjen fan diken is en vogue, lês ik dan. De Nederlânske giele heskes, dy’t al demonstrearre hawwe, seit de krante, yn De Haach op 1 desimber, woene ek blokkearje, mar se wiene nochal ferdield kwa idealen—de ien stelde it Marrakeshpakt lyk oan genoside en de oar wie op E-nûmers yn it iten tsjin—en ek mar mei syn hûnderten, dat it blokkearjen slagge net. Yn Fryslân nimt it mar 34 man: wolle jo blokkearje, kom nei Fryslân. Mar hjir wie it blykber rêstich. Dan komt der in email. Net fan de lawclinic want dy binne net oan it plannearre ûndersyk nei it minskerjocht op ûnderwiis Frysk begûn, logysk. It is in replyk fan Geart Tigchelaar op in aksje fan Sis Tsiis fiif dagen earder, op sneon 1 desimber. In aksje dy’t sa te sjen gjin hûn opmurken hat? Neat op It Nijs? Facebook? Niks? O. Wiene se yn De Haach?

Diken blokkearje yn in giel heske! Myn Sis Tsiis! Dêr’t ik ea fol hope de namme foar betocht, mienend dat wy ús frustraasje yn banen liede koene, ús koördinearre kollektive punt meitsje, ús meiminsklikens en it rjocht triomfearje litte en net allinne stilstean by jo eigen rol. Ik haw dalik myn útskriuwformulier foar stiftings­bestjoersleden download, hân derop, en nei de Keamer fan Keaphannel ta. “Uitschrijving?” “Ja, uitschrijven.” It spielde. Op de Westerdokskade stiene lju yn giele heskes. Se wurken gewoan
oan ’e dyk.