name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Kollum

Kofje en tafelhimmelje

Antsje Swart - Fers2 3.17, 29 oktober 2017

 

image Fers2

 

 

Wadman kaam net, Wadman kaam nea. Fierder kamen alle Fryske skriuwers wol by ús, Trinus en my, del yn Loaijingea en letter yn Gau. Geregeldwei hiene wy Tjitte Piebenga, Douwe Tamminga, Ype Poortinga, Josse de Haan, Jan Wybenga, Gerard Reve en Jan Bylsma op de tee. Jan Bylsma wenne yn it Hearrefean. Dêr kaam doe in rotonde. Dy hiene wy noch net yn it Fryslân fan de jierren sechstich. It wie nij en Jan sei fan hearlik, sa’n dyk dy’t nearne hinne giet en ried rûntsjes foar’t er lang om let de dyk nei ús ynsloech.

Jûns wie net gebrûklik. Faak kamen se op ’e sneintemiddei. Tamminga en frou steefêst op ’e fyts út Snits wei, ek dy hoegden blykber lykas wy net nei tsjerke; oer tsjerke ha wy nea praat. Smoken yn ’e hûs wie noch hiel gewoan. Underwizers kamen meast út de arbeiderslaach, dus sjekjes, gjin sigaren, wol no en dan piip want dat wie artistyk, yn alle gefallen: it hûs stie altyd blau. Nijsgjirrich is fansels hoe’t de petearen dan giene en hoe’t dêr miskien de literatuer út groeide. Mar dat wit ik net. Ik wie der net by.

Want ik makke tee en kofje en tafelhimmele en ik gie mei frou Tamminga of frou De Haan en mei alle bern bûtendoar, simmerdeis nei de blikke en winters te kuierjen. Dan koene de manlju prate — behalven Tiny Mulder hiene wy gjin froulike skriuwers. Tjitte Piebenga kende ik it wurk fan (want ik bin op myn achttjinde op Fryske les gien nei’t ik yn de krante in besprek lies fan Tjitte Piebenga syn bondel). De oaren har wurk lies ik letter. Mar de skriuwer fan it wurk learde ik amper kennen. Ik beoardiele de skriuwers, en eventueel ek har wurk, oan hoe aardich oft har frou wie. Want dêr hie ik yn it earste plak mei te meitsjen. De Tamminga’s wiene leave minsken.

Wat sympatykheid oanbelanget, de tiid fan it opskuor oer Trinus syn Minskrotten-Rotminsken, hat ús wol leard wa’t freonen wiene en wa inkeld kollega’s foar wa’t ik kofje set ha. Wadman moat fan syn Smearlappen dochs witten ha wat it gefolch is fan in konfrontearjende roman yn Fryslân. Wy ha neat fan him heard yn dy tiid. Jan Bylsma wie der op de jûn fan it proses, om te sjen hoe’t Trinus werom kaam, om him op te fangen.

Reve wie oars. Dy hie gjin frou, Teigetje brocht him mei de auto en dy stjoerde er dan nei hûs. Hy makke ek net sels kofje. Mar hy gie op ’e hoksen, want oeral leine by ús autokes en oar boarters­guod oer it hûs, om mei de bern te boartsjen. Doe’t de jongste gûlde yn it stek en ik sei dat ik him boppe yn ’t ledikantsje lizze soe, woe Reve dat perfoarst net lije, men bringt sa’n lyts minskje net fansiden yn in oare keamer, dat liket nergens op. Hy woe it popke by him hâlde, hopste it op ’e knibbel, al pratend oer literatuer, of, want dat wie dy tiid, meast oer hoe ’t it wrâldsje de literatuer ûntfong, dy fan Trinus en ek dy fan him, oant fan it bern der stil fan waard.

 

 

 

Boekebal

Antsje Swart - Fers2 3.18, 12 novimber 2017

 

image Fers2

 

 

Fabryk hie sa’n grutte opskuor jûn, oeral, binnen in pear moannen, dat it boek al nasjonale bekendheid hie en de Hollânske oersetting der al wie fier foar’t de Gysbert-Japicxpriis kaam. De útjouwer, Nijgh & Van Ditmar yn Amsterdam, joech in pear jier letter ek de oersetting út fan it tredde boek—Trinus hie nei Fabryk earst in lyts boekje skreaun. Se woene dat tredde boek, Minskrotten – Rotminsken, klear hawwe foar de boekewike, yn ’e maityd. Tuskentroch kaam wat se tink ik morele panyk neame om Minskrotten – Rotminsken hinne, de takenning fan ’e Gysbert oan Fabryk en de útnoeging fan Nijgh & Van Ditmar foar it Nederlânske boekebal.

Mei âld en nij hiene wy by Trinus syn heit en mem yn Ferwert west. Werom yn ’e bus nei Gau hiene wy it noch hân oer de fijannigens yn it doarpke en wy wiene derop útkommen dat de minsken net allegearre like bekrompen wiene, jo moasten it net oerdriuwe. De bussjauffeur wie in aardige man, sette ús altyd foar hûs ôf ynstee fan by de halte. Dat wy stappe út mei de bern en sjogge ús foardoar ûnder de dong en dan de gevel hielendal ûnder de kluten stront en alles út ús túntsje skuord. De boer oan ’e oare kant fan ’e dyk siet altyd mei de fierekiker foar ’t rút, foar as in buorfrou de poppe oan ’t boarst hie, mar oft er de âldjiersstreek sjoen hie, komme jo net efter. Yn alle gefallen hat syn feint holpen mei skjinmeitsjen. Nei in pear wiken kamen de krantelju, dy rûkten skandaal, en dêrnei de radio en tillefyzje.

By de Gysbert-Japicxpriisútrikking paste frou De Groot thús op Li. De âldste trije hienen wy mei nei Boalsert. De beppes en pakes wiene der ek, dy koene har wol yn ’e gaten hâlde. Mar ik moast nei it tasprakepart nei hûs om it bern de boarst te jaan en dêrnei dan wer werom nei Boalsert. De Gysbert-Japicxpriis is der net foar jonge lju mei in jong húshâlden en popkes. Ek wie it sa dat frou de Groot wol altyd op alle popkes paste, mar bliuwe te sliepen, dat die hja net. Tink net dat it net yngewikkeld wie as jo nei wat offisjeels ta woene of moasten. Mar yn maart 1968 hiene wy oppas foar de bern.

Trinus hie tink ik nea yn Amsterdam west, ik ek net, mar jo kenden fansels de ferhalen fan de ûnseedlikens, banneleazens en misdiedigens. Autoride koene wy beide net; wy namen de trein. It wie begjin fan ’e jûn dat wy oankamen, de jûn fan it boekebal, iere maityd mar simmerwaar, de sinne al ûnder mar waarm op ’e dyk. Us útjouwer, dêr’t wy útfanhúzen, wenne oan ’e oare kant fan it Sintraal Stasjon, op twa-heech oan in grêft, flakby de Zeedijk dy’t bekend stie as it hert fan ’e liderlikheid. Wy moasten sliepe op in loftbêd yn ’e keuken. Wat binne dy huzen yn Amsterdam, as jo dat net witte, dochs behyplik, alles like krap en skean. Mar fierder moai ienfâldich en net te deftich. En wy praten Ingelsk om’t it wiif fan de útjouwer gjin Frysk koe.

It boekebal wie yn de Sandbergwjok fan it Stedelijk Museum. Ik haw neffens my net ien Fryske skriuwer sjoen dêr. Doe’t wy deryn kamen siet Adriaan van der Veen dêr oan in lange tafel. Dy kenden wy, Van der Veen hie in kear by ús yn Gau west mei Douwe Tamminga mei, dy twa wiene befreone. Der rûnen hieltyd skriuwers op ús ta. Van der Veen makke Trinus bekend oan har. Mulish kaam derby te sitten, Hermans; Wolkers kin ik my net yn ’t sin bringe, mar dy klup.

Minister van kultuer Klompé die de taspraak. Freegje my net wêr’t it oer gie. Fryske taspraken bestiene noch net. Ik kin my net yn’t sin bringe dat Trinus sels kontakten makke, hy stapte net op minsken ôf, sa haw ik him nea kend, mar sa gie dy jûn ek net. Se hiene in moadeshow-wedstriid, dat wy sieten inoar te wizen fan Sjoch dy jurk! en fan Sjoch dy skriuwer! as dy by de frou hearde dy’t yn de jurk siet. Trinus wie altyd netsjes klaaid. Doe in donker jaske, fierder wit ik net mear, mar it stie him hiel moai. Ik hie in readeftich jurkje oan mei skeane strepen, koarte mouwen, kocht yn Snits, moai koart. Wol wat kâld, mar it koe wol lije yn Amsterdam.

Ek ha wy ús wat fernuvere oer guon skriuwers. Simon Vinkenoog stelde him o sa oan, dat die er altyd, in grut bern. Wy dronken wat, Trinus bier of in jonkje, want wyn mocht er net, en in drinker wie er noch net want drank koene wy deagewoan net betelje—dêr wie alles fergees. Ik kin my net yn’t sin bringe dat der dûnse waard. It wie wol hiel gesellich en der wie moaie muzyk, gjin pop, mear wals- en dûnsmuzyk, mar dûnse waard der net, of net dat ik wit. En Trinus en ik hawwe mei wissens net dûnse: Trinus dûnse nea. Dat wy ha de boel wat observearre. Mar elkenien die lykas wy: dronk wat, kaam yn ’e kunde mei in pear skriuwers, prate wat en gie wer nei hûs.

De oare moarns rûn ik mei de útjouwersfrou mei te boadskipjen. Elkenien, de bakker, de grienteboer, wie like freonlik, men kende inoar, men wie noflik. Se hiene âlderwetsk goeie bôle, dêr op ’e Zeedijk.

 

 

 

De ‘gewoane’ minsken

Antsje Swart - Fers2 3.19, 26 novimber 2017

 

image Fers2

 

 

It wie yn de maityd fan ’58 dat Jaap Dykstra, Jehannes Terpstra, Jante Geartsma, Anne Akkerman, Trinus, en grif noch in pear oaren dêr’t ik de nammen net fan paraat haw, fergaderen. In hiel wykein lang. Se wiene de redaksjeleden fan De Gouden Tiid, it tydskrift fan de Kristlik Fryske Jongerein. Yn namme noch kristlik, mar begûn de tsjerke net sels ek oars oer maatskiplike ferhâldingen te tinken? Yn alle gefallen wiene de Gouden Tiid-skriuwers net fan doel om it gesach fan de tradisjonele Tsjerne-redaksje yn de literêre sfear samar te ekennen.

De KFJ en De Gouden Tiid wiene fan betinken dat De Tsjerne heech boppe de wrâld hong, isolearre. Se woene wat De Tsjerne net die: skriuwe mei in krityske blik op de maatskippij. Se woene har rjochtsje op wat der op literêr en maatskiplik mêd yn it bûtenlân barde. Trinus prate er oer Sartre, rette my oan dy te lêzen. De commitment, mar sa hjitte dat doe net, fan de keunstner lei net by wat hegers. Se woene mei beide fuotten op ’e grûn stean.

Skriuwe foar de minsken dêr’t jo ek oer skriuwe, dus foar de ‘gewoane’ doarpsbewenners yn Fryslân, mei ienfâldich taalgebrûk, yn in losse styl mei wat humor derby, dat woene De Gouden Tiid-skriuwers. Dat wie in nij eksperimint, want: it wie wat oars as De Tsjerne! Jo koene net om De Tsjerne hinne. Douwe Tamminga stipe de jongerein gelokkich wol. Oars krige in nij lûd gjin kâns.

Trinus skreau in soad proaza, meastal oer de dingen dy’t er seach: de ûlebuorden op de pleatsen, de minsken dy’t er moete. Hy makke in lange fytstocht by de Noard-Dútske kust lâns, om it libben op it plattelân fan de East-Friezen dêr te ferlykjen mei it libben fan de kustbewenners fan syn eigen Fryslân, dêr’t er weikaam, Ferwert. Hy ferdjipte him yn de âlde Fryske skiednis, mar ferbûn dy mei it hjir en no. Der kamen trekkers, bygelyks, net ien foar ien mar in hiel soad tagelyk. De boeren hiene minder ferlet fan hynders mar ek fan arbeiders. De smidderijen hiene minder wurk. Ynienen folle minder wurk op it lân, en hast gjinien learde doe in fak, dat skuorde de doarpen út har ferbân.

Hoe’t de feroaring fan dy boeredoarpkes op persoanlik nivo wie, dat fielber meitsje, dat wie Trinus syn doel: sadat it jo yn it hert rekke. Skriuwe as in film troch de eagen fan wa’t der middenyn siet, alle ellinde direkt yn byld. Hy hat ek ris sein dat er der science fiction fan meitsje woe. Hy hie in pear boeken fan Jules Verne fan syn broer Sytse krigen, op dy manier woe er it oanpakke, mear it systeem sjen litte. Mar it is gjin SF wurden en yn de rin fan de jierren, fan dy Gouden Tiid-gearkomste oant Trinus besleat skriuwer te wurden en foar Fabryk sitten gie, feroare dat doel net wêzentlik.

It hie him samar op it lân ôfspylje kinnen. In boerefeint foar de hynders, yn Sint Anne, dy’t geweldich goed mei hynders wie mar net trekkerride koe en dien krige doe’t de trekker de hynders ferfong, die himsels tekoart – dêr sit in roman yn. Mar de opkommende yndustry kaam it hurdst oan. It “Fabryk”, it kondinsfabryk yn Ljouwert, ja Fryslân fleant mei yn de feart fan de folken! sa waard foarsein. Ek waard de negative kant fan de wurkgelegenheid en wolfeart troch fabriken, dus hoe’t in dei gie foar in fabryksarbeider, it ûnderwerp om’t it foar Trinus net in fier-fan-myn-bêd-ding wie: Trinus syn âldste broer hie it fabrykswurk net folholden. De wikseljende wurktiden, it wurkjen as in masine, it wie him te swier. Mei syn broer as fiksjepersonaazje, en troch dy syn omstannichheden sjen te litten as stiene jo derneist, koe er it oangripende byld jaan dat er socht.

Hy wurke twa moannen op it kondinsfabryk en skreau op wat er sels seach en wat er hearde fan syn kollega’s yn de ploegen. De positive reaksjes op Fabryk dy’t Trinus krige fan lju dy’t op it Kondinsfabryk wurken, joegen him it gefoel dat it him slagge wie.

Mar yn it keursliif fan De Tsjerne hie Fabryk net kinnen.

 

 

 

Mismakke

Antsje Swart - Fers2 3.20, 10 desimber 2017

 

image Fers2

 

 

It ûnderwizershûs yn Gau dêr’t er rjocht op hie, dêr gie de bewenner net út. De kristlike skoalle koe neat dwaan want dy man wie de soan fan in grutte kristlike boer. Dus de fêste baan op skoalle makke gjin ein oan ’e lange fytstochten: alle dagen útsein snein fan Loaiïngea nei Gau hinne en wer en fjouwer kear yn ’e wike twa kear deis om’t er middeis thúskaam te waarmiten. Ek moast er alle wiken nei de Fryske Akademy foar syn stúdzje, fêstigheid betsjutte faak fuort. En no en dan nei gearkomsten fan ’e Kristlik Fryske Jongerein en faak nei oerlizzen fan De Gouden Tiid.

Hy siet dus net ôfsnijd fan de wrâld yn Loaiïngea, al hie er mar in pear boeken; krante en radio hiene wy net en bibleteek en boekhannel wiene yn Snits. Mar de stof foar Trinus syn romans kaam net út oare literatuer of út it wrâldbarren. Hy socht dêr net om. De stof kaam út de gewoane deistige dingen en dy sochten him wol op, ommers syn fak brocht in protte praten mei him mei. Doarpsrabberijen jawis, dy oarderen minsken har wrâld. Mar ek wat wy seagen as wiisheid troch it libben ynstee fan stúdzje. It is goed mooglik dat it Trinus net om de ynhâld fan it praat gie, mar om de manier fan fertellen, de wurden en gebearten. Ek wie der lang om let eigen romte om te skriuwen en lêzen, nei earder in bêd ûnder in skean dak of it iennichste ferwaarmde en ferljochte plak yn ’e hûs diele mei oaren. Romte en tiid om te skriuwen sa’t it him it bêste útkaam wie foar him frijheid. Hy woe ‘frij libje’ – hy wie 24.

Om healwei fjouweren kaam er thús, wy dronken tee en dan hie er it ryk allinne, want ik kuiere mei de bern of sette har yn it fytssitsje, oant healwei seizen, en nei it kofje drinken, bôle iten en bern op bêd, skreau Trinus fierder, oan de rûne tafel dy’t er sels timmere hie en by de koalekachel dêr’t jo op itensiede koene en dy’t wy foar tritich gûne kocht hiene. Faak oant djip yn ’e nacht, wat ferfelend wie want dan koe ik him moarns net wekker krije en master Boersma stie mei it horloazje yn ’e hân op Trinus te wachtsjen.

Trinus like nea samar wat te dwaan, oer alles wat er skreau tocht er lang nei, hy wie net in efterinoar op ’e automatyske piloat trochskriuwer en dan skrasser. Oerinnende kladdekuorren en proppen oer it hûs, haw ik nea sjoen, dêr wie er grif te sunich foar. Hy hie in wurkskema, mar dat like ien mei in wurdtal te wêzen, ik wit it net, mar dat ferklearret it nachtlik bodzjen as er syn sifer net helje koe en ek dat der geregeld tiid wie om, jûns as de bern fansiden wiene, my foar te lêzen. Dat minder om myn reaksje as om sels te hearren hoe’t it klonk. Klank en ritme wiene wichtich, net, tink ik, om it lyryske fan ’e taal, mar mei it doel fan in naturel en earlik Frysk idioom.

Foar it twadde boek, dêr’t swierwêzen en miskream yn foarkomme, hie Trinus ferlet fan wat medyske kennis. Hy prate mei dokter Kerbert en dy liende him in wiidweidich boek oer swierens en misberte, yllustrearre, de softenontrageedzje hie krekt west, dus fol mei plaatsjes fan groulike misfoarmingen. Trinus hat it trochwurke en dêrnei syn boek skreaun. Efterôf tink ik dat net it boek sels de skriuwstof levere. In skriuwer hoecht eat net werklik mei te meitsjen om it as echt te beskriuwen. Underdompeling in it fabrykslibben koe ek net mear mei baan en bern. Mar him foarstelle dat in beskaat foarfal him oerkaam, kin ek, as mar de emoasjes by sa’n foarfal sa wier mooglik binne. No, ik wie swier. Ik woe net hearre wat der misgean koe hoe’t dat derút seach. De grize rint my noch oer de grouwe.

 

 

 

Radio

Antsje Swart - Fers2 4.2, 28 jannewaris 2018

 

image Fers2

 

 

De winter wie sa strang dat de kessens oan it bêd fêstfrearen. Wy hiene mûzen yn ’e ledikantsjes fan ’e bern, op ’e syk nei waarmte. Trinus gie der moarns earst ôf om de kachel oan te stekken. Josels waskje diene jo hiel hastich, om de bern te waskjen moast it hûs earst goed waarm wêze en dat barde krekt as de sinne op ’e ruten kaam. Trinus wie eigentlik nea siik mar hy krige alle winters gryp en dan bleau er in hiele wike binnendoarren. It kin ek wêze dat de skoalle om in oare reden ticht wie, lykas iisfrij, mar yn alle gefallen wie Trinus thús doe’t de alvestêdetocht fan 1963 riden waard.

Ik hie in lyts read transistorradioke krigen, ik wit net mear fan wa. In krante hiene wy net, tillefyzje ek net. Der wie doe noch mar krekt tillefyzje, inkeld yn ’e jûnsoeren, mar de alvestêdetocht soe life ferslein wurde. Dat wie hiel wat en efterôf is it ek mislearre. Der wie gjin nijs, de presintator siet mar wat te smoken en syn tiid fol te praten. Wy wisten dat net, mar Trinus soe it wol moai fûn ha want hy wie op tillefyzje tsjin. Tillefyzje wie net goed foar bern. Net dat er ideeën hie oer it opfieden fan de bern, útsein dat nei earste trije it dopen en de tsjerke hielendal oer wie, mar tillefyzje sjen mochten se net. It barde wol hear, by buorfrou op woansdeitemiddei. Dat ferswijden wy.

Sels seach er prinsipjeel gjin tillefyzje, mar foar de útstjoering dy’t oer him makke is, troch Pieter Verhoeff en Jan de Bont, nei oanlieding fan syn ûntslach en wer opnij oannimmen, dêr is doe in útsûndering foar makke. Trinus hat dêrnei op âldjiersjûn, by myn âlden, dy’t ek noch gjin tillefyzje hiene, in impromptu stik opfierd, tusken de skoduorren sis mar, tegearre mei myn broer Nanne. Dy spile de sjoernalist en Trinus dan de kontroversjele dwerse skriuwer. Sa late de tillefyzje ta keunst, no, en dan koe it wol.

De ferhalefertellerij is hiel hurd feroare mei de tillefyzje dy’t it finster op ’e wrâld wurden is. Earder kamen jo de dingen út de wrâld net direkt om jo hinne te witten om’t minsken fanalles fertelden. Trinus syn broer Sytse kaam alle sneontemiddeis del yn Loaijingea en fertelde hoe’t it der yn Amsterdam oan tagie. Grif bûnt kleure ferhalen, mar wat makke dat út. Foar Trinus siet der altyd wol wat brûkbers by, tink ik. It gie ek lang net altyd om wat mar faak ek hoe’t se it bringe. Sterke ferhalen kinne nea te sterk wurde, want dan leauwt nimmen jo noch. Dêr harke Trinus tink ik nei. It punt dat it ferhaal krekt net al te idioat wurdt is in wichtich ding yn it fertellen fan persoanlike ûnderfiningen, mar ek foar in romanskriuwer dy’t yn it realisme bliuwe wol en dêrom just ek echte fertelwizen net ôfwiisd.

Wy hiene it radioke op ’e tafel delset en dêr ha wy mei syn beiden de hiele dei nei sitten te harkjen. Hiel yntinsyf. Om’t it sa barre kâld wie en likegoed fierstente folle minsken op it iis en iis fol skuorren ensafuorthinne, wiene de ferslachjouwers net neutraal en formeel lykas oars. Se wiene o sa belutsen. Se fertelden oandien oer de folhâlders en opjouwers en fol fjoer oer de wûnderbaarlike winner fan de tocht. En it wie gjin harkspul. Hoe bûtenierdsk oft it ek klonk, it barde echt en op it momint sels.

In pear jier nei de alvestêdtocht kaam it boek út dat opdroegen is oan Jo Smit, de radioman. Mar krekt folle letter foel my op dat it radioferslach, fan dy Hanenburg dy’t middenyn ’e simmer, op lokaasje by de start by it Ljouwerter krantegebou, in direkt ferslach jout fan in koartebaanswimwedstriid yn natuerwetter, in bewurking is fan it ferslach fan de hiele lange wedstriid op natueriis. It giet net sasear om de ynhâld mar om it medium. Bygelyks moat de radioharker hieltyd witte dat it echt en no is. Dat makket aparte taal, fan ‘ik stean no dêr en dêr en ik sjoch op krekt op dit stuit …’, taal dus dy’t net bestiet, útsein op ’e radio. Taal dy’t makket dat jo it foar wier nimme, hoe absurd oft it feitlik ek is. Mei achttjin ûnder nul mei syn allen it iis op en de keninginne dy’t komt te sjen, dat betinke jo net.

Flak dernei komt dan it ynterview mei de dwerse skriuwer, earder in alter ego as in persona. Dy wol fan twingende skema’s, wurdkwotums en ferplichting oan syn personaazjes ôf en tenei fleurich skriuwe, mar stapt úteinlik beslist net út it skript dat de lêzer as oannimlik sjocht. In skriuwer moat in bytsje lije, benammen ûnder himsels. In soargeleaze skriuwer, dat is in te sterk ferhaal.

 

 

 

Wierheid

Antsje Swart - Fers2 4.5, 11 maart 2018

 

image Fers2

 

 

Der kaam gjin pamflet. Hy fertelde it allinne my en ik gniisde derom. It wie in echte Trinusgrap. Trinus wie piipjong, in bytsje tsjin as ynstelling. Provosearjend yn ’e bedriigjend grutte wrâld lykas in soad jonge skriuwers, woe er dalik nei de hiele wrâld ta raze fan syn radikaal en raar en ûnmooglik doel. “Ik sil in boek skriuwe dat de bibel oerstallich makket.”

Wêrom de bibel? Jo krigen in bibel fan ’e tsjerke as jo trouden, foar it kristlik grutbringen fan ’e bern. Wy lieten ús bern net dope, hiene wy al lang ôfpraat. Dat wy dy troubibel earne hiene, kin ik my net yn ’t sin bringe en ek net dat wy him mist hawwe. In bibel fuortsmite, yn ’e sleat of de kachel, doarde Trinus net heal, mar it hoegde net want hy wie út himsels ferdwûn. Tsjerke wie ek al oerstallich. Sûnt militêre tsjinst hie Trinus der net mear west. Yn dy jierren besleaten alle sneinen opnij hûnderten Nederlanners en ek Trinus syn broer Sytse om mar net te tsjerkjen. Wy wiene net in foarhoede.

Twivelders wiene wy ek beslist net. Wrakselders, ompakkers mei it leauwe, wolnee. Net dat Trinus in eksistinsjalist wie fan it type ‘god is dea’. Hielendal gjin eksistinsjalist tink ik, want it absurde, om’t de minske net bysteat is de djippere betsjutting fan it libben te finen, soe er ôfwiisd hawwe. Hy, Trinus, koe it libben sûnder mear begripe. Eksistinsjalistyske fragen oer hoe’t jo der wis fan wêze koene dat jo de wrâld fetsje koene en dat jo him goed sjoen hiene, hold er him net mei dwaande. De minsken dy’t har wrâld it bêste begriepen wiene de minsken dy’t der middenyn stiene en it lot sels ûndergiene en mei harren prate Trinus. Politisy en pommeranten fier fuort wisten neat fan it wiere libben. Wierheid hong ôf fan wa’t it fertelde, wie de fûstregel.

It lei hielendal net yn Trinus syn aard om te twiveljen. Bêst mooglik dat syn god libbe. Hy makke gekheid, ta ferdjipping liet er it net komme, ik wit it net. Mar wêrom soe Trinus syn leauwe kwytrekke wêze yn in boppenatuerlike entiteit dy’t mei it skeppen fan it minskdom in ferstannich doel foar eagen hat? Wat der allegearre yn ’e bibel stie wie net wier. En dat it doel mei de minske wie dat dy lije moast, dat koe net wier wêze.

Fan de wierheid wiene jo nea wis, dat wie it iennichste ferskil tusken ferhaal en wierheid. In ferhaal hoegde net wier te wêzen, jo mochten lige, mar dan sizze dat it de wierheid is koe fansels net. Prakkesearje oer wat wierheid dan wol is, wie wat foar Wadman, net foar Trinus. Dy stie mei de klompen yn ’e klaai, ideeën oer wierheid hie er net. Mar de kwestje mei Minskrotten-Rotminsken wie net it lykstellen fan skriuwer en goddeleas boek, dus dat it doarp Gau it lies as “master leart ús.” It wie dat de ûnkristlike wurden sels ûnakseptabel wiene, je skriuwe soks net op, ek al hie Trinus sein fan jo moatte net alles foar wier nimme wat se skriuwe. Mar Trinus naam gjin ôfstân fan wat er skreau.

Mei syn sizzen en dwaan daagde er oaren út, sei er efterôf, as “ûndersyk”, om hoe’t minsken reagearren te brûken yn syn ferhalen. Dat ien lêst ha kin fan dy manipulaasjes kinne jo gjin rekken mei hâlde. As in oar tinkt dat jo net de geskikte persoan binne om útlis fan ’e wrâld te jaan of jo slotsom net goed achtet, moat dy oar mar fan him ôfbite. Jo wurd is wierheid wie oant oaren it bestride, ek as it oer in oar syn boek giet. Dat hat him syn freonskip mei Jan Bijlsma koste, dy seagen wy op in stuit net mear. Trinus sei net fan ik siet mis. Dat wie slop, in Fries docht dat net. “Bilkerts wol”, sei er der nammers by. Mar yn de Minskrottenaffêre liet Trinus, dy’t osa man fan ’e klok wie, sekuer fiif oere kofje en seis oere ite, dat mei leafde los foar de fraachpetearen en stipebesites yn dy wiken. Dy lju wiene it mei him iens. Syn ferhaal waard dêrtroch hieltyd wierder. Lit dan de kofje mar om twa oer fiven komme.

It boek dat de bibel oerstallich meitsje soe wie bedoeld as útdaging, serieus. Mar bliken die al gau dat Trinus net fier kaam as angry young man tsjin de fêstige oarder. Yn ’e Minskrottentiid noegen in stikmannich dûmnys ús út. Gjin fan harren besocht ús it rjochte paad wer op te helpen, earder miskien woene hja it bekrompen imago fan de tsjerke opbetterje. Mar de grap wie dat de útnoegingen ôfsizze net koe om’t jo as ûnderwizer ta de doarpske boppelaach hearden, hoe angry jo ek wiene.

Geregeldwei stie Trinus yn ’e blikke te deklamearjen, lûd galmjend, yn Loaijingea hearde dochs gjinien him, út Preker. Dat bibelboek is favoryt yn de westerske literatuer, al wisten wy dat doe hielendal net, mar Trinus pikte yntuïtyf de rigels oer de futiliteit fan it kennen fan de wierheid en it missen fan hurd ûnderskied tusken wier en ûnwier derút. “Wês net al te rjochtfeardig en doch net al te wiis, dêr ha je allinne mar lêst fan.” “Hwa kin rjocht meitsje dat Hy krom makke hat.” “Ik sis neat ta, dan hoech ik der ek net foar te beteljen.” “IJdelheid der ijdelheden, alles is ijdelheid, ik de preker bin kening fan Loaijingea en ik meitsje grutte wurken!” Sa bedarre yn syn boek, dat de bettere bibel wie, de god fan stront en jiske.

 

 

 

Freonskip

Antsje Swart - Fers2 4.9, 6 maaie 2018

 

image Fers2

 

 

Trinus hechte net sa oan syn freonen of oan freonskip.” In staf-oer-nacht oantekening wie dat, dêr’t ik de oare dei wol bewiis foar sykje soe. Trinus hat by myn witten nea sein fan ik jou net om freonskip, al hie sa’n nytgjende útspraak krekt wat foar him west. Hie er it wol roppen, wie it dan, sjoen de withoefolle provokaasjes, wol bewiis?

Hy wie santjin, ik fjirtjin. In feestwike yn Sint Anne luts lju út alle hoeken oan. In ploech Ferwerter jonges kaam op ’e fyts. Myn freondinnekliber flanearre derefter oan. Ien jonge hie gleonread hier en in gitaar. En ynienen wie dy fuort, by syn freonen weislûpt om op in stil plakje ûnder in treurwylch Fryske ferskes te sjongen. In pear dagen letter kamen de jonges opnij, oansjitsk no. Trinus makke gekheid en lake om ús Biltsk, mar hy stie wat los fan syn maten en die net rjocht mei. Held moetet heldin en dêr is it romantysk obstakel: hy is in ienling.

Fabryk hat, op frou en bern nei, allinne personaazjes mei efternammen. “Oant jûn, Sybesma.” Sybesma sprekt de ik-figuer oan mei “jong”. De ôfstân dy’t dat skept fan “ik” nei Sybesma (en Bouma en De Jong)! Wylst Sybesma mei in poppenamme besiket tichterby te kommen. Us lêsrûnte, dêr’t wy koartlyn Fabryk behannelen, seach my oan. Trinus lies my eartiids alle jûnen foar wat er nij skreaun hie. Mar it foel gewoan net op dat de “ik” potinsjele freonen op earmslingte hold. It boek giet oer ferfrjemding.

Skoalkammeraten hie Trinus net, fertelde syn mem. Yn it frij kertier boarte er wat mei jonges út de klasse, mar nei skoalle gie er allinne nei hûs. Dêr nifele er en lies. Hy koe sa fluch lêze dat er in klasse oerslaan mocht. By de gruttere bern freonen meitsje, slagge him lykwols ek net. In buorjonkje kaam wol ris te boartsjen. Dy woe de Ferwerter lantearnpeallen beklimme en fuotbalje mei in grouwe stien – in bal hie er net. Trinus yn in lantearnpeal! Dat efterhûs die er proefkes mei tûkjes, bledsjes, wjirmen en kikkerts, oerenlang stil op ien plakje. D&ecric;r komt de anekdoate wei fan de simmerdei dat de sinne stadich nei Trinus syn skaadplakje krûpt wie en dêr stie te baarnen. Syn mem warskôge: “Jonge, gean út dy gleone sinne wei.” Mar Trinus wegere: “Ik wie hjir earst.”

Minskrotten-Rotminsken syn “ik” hat wis wat slimmers as inkeld in minne dei lykas yn Fabryk. Alle soarten konfrontasjoneel hâlden en dragen komme foar. Doelberet sels-ôfsûnderjen, nearzich narsisme en geweld, sei de lêsklup. Mei “bêste freonen” sprekt “ik” syn lêzers oan; anonime lju dus: “Ja freonen, sa is it libben.” As “ik” kleit dat er wurkje moat wylst “in goede freon op ’e dea wachtet”, doelt er op syn Doppelgänger-figuer: hy is sels syn goeie freon.

Geregeldwei ferkuollen ferhâldingen; immen liet ’m net mear sjen. Mar inkeldris wie ik der by dat it eskalearre. Yn ús ‘grutte seal’ yn Frjentsjer, praten se oer de stikken dy’t yn Trotwaer of sa moasten, ik kaam der krekt yn mei de kofje. Trinus spatte op: “It giet oer neat, dit geouwehoer set gjin soaden oan ’e dyk!” Syn opstowen trof ek yntime freonen. Frege ik wat is deroan, dan sei er dat er útdage waard. Har ûnnoazel praat ferfeelde: “Der moat beweging yn komme, en dan moatte je der wol op ynhakke.” Ek in besiking wie “it wie moai waar.” Dan “moasten jo wat dwaan.” Sa stjoerde er my syn ferlovingsring werom yn in slûf mei in âldtestamintyske útlis: “Der is gjin balsum mear in Gilead.”

Al wurdt De hite simmer ferteld troch in direkt belutsene, in alwittende ferteller en in skriuwersfiguer dy’t oer dy twa beskikt, it boek giet oer de bûtensteander. Der is gjin sprake fan djip kontakt mei de minsken, meidwaan oan it barren of gryp op de saak: “En dat petear fan juster, dêr bin ik sa wurch fan as in hûn. En by einsluten, wat hat it opsmiten?” Mar sizze figueren eat oer de skriuwer?

Trinus, al 16 en sterk, skopte syn hûn ris efterinoar. De hûn jankte. Syn mem rôp hâld op. Mar de hûn fertsjinne it op de proef stellen, sei Trinus: “Dan moat er mar wat dwaan.” Dat hûnen no ienris net fan har ôfbite, likemin as de measte freonen, en dat Trinus syn “wekker skodzjen” net “eigen skuld” wie, woe der net yn. De KFJ-fammen en skriuwers yn De Gouden Tiid, Anne Akkerman en Jante Geartsma, en Jehannes Terpstra, Jo Smit en Tony Feitsma bleaune altyd goeie freonen. Trinus hat nea it wan foar de kont krigen dêr’t er soms wol in bytsje ferlet fan hie.

 

 

 

Demokrasy

Antsje Swart - Fers2 4.12, 17 juny 2018

 

image Fers2

 

 

Demokratisearring stekwurdwize, Bill Haley, ’58 of ’59: op ’e Kristlik Fryske Jongerein-jûnen folksdûnsen wy. Dat makket dalik dúdlik hoe’t Fryslân him yn ’e jierren fyftich ôfskerme tsjin de feroaring yn ‘Hollân’ en de reboelje yn Frankryk dy’t al broeide by de ‘rebelske jongerein’. “Fryslân frij” en “De Lauwerssee moat ticht” wiene de iennichste ‘opstannige’ gjalpen dy’t de KFJ-jongerein op ’e dyk rôpen. Trinus skreau oer ûleboerdtradysje. De wrâldpolityk kaam noch net op it plattelân.

Fan polityk wisten wy neat. Stimme mochten wy krekt op ús 24-ste. Foar Trinus wie dat wat syn âlden stimden, de Antyrevolúsjo­nêren, want “mun koe de minsken en mun vist vêrt se fwar stienen”, sa’t De Reade Bwarre fertelt. Progressive polityk wie net fansels better, mar feroaringen útprobearje wie er altyd foar: om te sjen oant hoe fier men gean koe mei it minskdom.

Mei-inoar prate wie de bêste manier om dingen te regeljen en net sterk liederskip. Oer it kommunisme sei Trinus: “As se mar efter it izeren gerdyn bliuwe.” Dat wie, om’t it fier fuort wie en swartwyt yn ’e krante kaam, it klisjee nei it delslaan fan de Hongaarske opstân. Wat Sartre dêroer sei hiene wy gjin aan fan. Krekt letter soe it eksistinsjalisme hip wurde. En hoe’t it regeljen fan de wâld dan wol organisearre wurde moast? It gie – ek Trinus – benammen om jin te warjen tsjin De Haach.

It folksinisjatyf om de Lauwerssee te damjen wie, tochten wy, om’t De Haach Fryslân net beskermje woe tsjin in deadlike oerstreaming. De KFJ helle hantekeningen op, Trinus yn Ferwert, ik holp him mei Sint Anne. Minsken mei libbensûnderfining kinne likegoed meiprate as minsken dy’t derop studearre hawwe, sei Trinus. Ik besaude my oer de trijetûzen dy’t ik samar ophelle. En de iennichste dy’t net tekenje woe, ek al tekenen al syn klanten wol, wie de hearekapper want dy mocht graach fiskje yn ’e Lauwerssee.

Trinus sei dat er neat hie mei macht. It die him oan syn bernetiid tinken: fjochtsje mei it buorjonkje en dy dan de baas spylje mar hurd nei hûs as mem op ’t rút tikt. Letter joech it spul om it tydskrift De Tsjerne hinne him tink ik gelyk.

By ús trouwen sei Trinus dat er tolve soannen ha woe, in idée fixe út de bibel. It begûn goed, de earste wie in soan. Mar de berte gie hiel fluch en Trinus wie der net by. Hy wie lilk. By de twadde gie it al mis. Dat gie noch hurder en it wie snein. Dokter moast út de tsjerke helle wurde, mar lit se de skonken mar oanknipe, tocht dy. Sa wie Trinus der wer net by en ek wie it in dochter. Mar macht om’t ik mei in hûs fol bern nea in eigen ynkommen fertsjinje soe, soks kaam net by Trinus op. Yn ’e lytse Fryske doarpkes koe amper wat oan de ûngelykheid feroarje. Trinus syn heit himmele de pannen dêr’t syn mem de jirpels yn oanbaarne liet, dat wie sa fier as men gean koe. Yn By de hannen om ’t ôf leit it oan de rotsakken en net oan sekseûngelykheid dat moat Wilma “oppasse foar de jonges” moat. “Rotsakken binne it, rotsakken!”

Frijheid wie net altyd in selskeazen út de oarder brekken. De Wâlden wie earm. Yndustry en lânboumasines twongen ta ferhúzjen nei dêr’t wurk wie en dat wie faak bûten de kontrôle fan de famylje. Wy giene ek, fuort út ’e bouhoeke, nei Loaijingea. Mar ûnder de eagen wei wie in hiele omslach. Lykas de frije sneon; dêr wiene de measten út ús arbeidersklasse ‘glad met an’. Yn in wike fakânsje giene wy nei Ferwert en Sint Anne. Net nei Amsterdam: dêr wie it kapitalisme en it kommunisme, de rêddraaiers en de stakers! Yn Fryslân seach Trinus dat net, dêr wie it ommers oars. Yn it echte kondinsfabryk wurken wiswol marxisten, mar yn Fabryk sitte gjin fakbûnslju en striders foar ynspraak en goeie kwaliteit fan elkeniens beropslibben en dêr binne de boeren de grutste rotsakken.

Op in kear hie de KFJ in ‘snein-oer’. Wy krigen gjin jûnsiten. Se fertelden ús dat De Haach Fryslân ferwaarleazge, op alle mêden. Fan de warbere Friezen bleaune de belestingsinten yn it westen fan it lân hingjen. Fryslân koe net oars as him ôfskiede fan Hollân. Wy jongerein moasten dêroer neitinke en dat koe it bêste op in lege mage en sûnder deroer te debattearjen; it wie hjir gjin Amsterdam. Gesachsferhâldingen wiene noch ûnwrikber, gjinien fan ús die syn beklach. Trinus helle der syn skouders oer op en hat, om dochs eat te dwaan dat net mocht, mei Jante Geartsma, Anne Akkerman en Jehannes Terpstra lieten songen. Dat it Striidboun Fryslân Frij in federatyf plan hie, wat dat wie, of wêr’t De Haach krekt lei, wolnee, dat wisten wy net. Wy aksjefierden yn ús frije tiid en raasden Fryslân Frij! troch de kalme doarpkes. In túnker helle gau in hânfol woartels út de grûn en dielde dy út: lekker ite! Dan wiene wy
efkes stil.