name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Kollum

Kofje en tafelhimmelje

Antsje Swart - Fers2 3.17, 29 oktober 2017

 

image Fers2

 

 

Wadman kaam net, Wadman kaam nea. Fierder kamen alle Fryske skriuwers wol by ús, Trinus en my, del yn Loaijingea en letter yn Gau. Geregeldwei hiene wy Tjitte Piebenga, Douwe Tamminga, Ype Poortinga, Josse de Haan, Jan Wybenga, Gerard Reve en Jan Bylsma op de tee. Jan Bylsma wenne yn it Hearrefean. Dêr kaam doe in rotonde. Dy hiene wy noch net yn it Fryslân fan de jierren sechstich. It wie nij en Jan sei fan hearlik, sa’n dyk dy’t nearne hinne giet en ried rûntsjes foar’t er lang om let de dyk nei ús ynsloech.

Jûns wie net gebrûklik. Faak kamen se op ’e sneintemiddei. Tamminga en frou steefêst op ’e fyts út Snits wei, ek dy hoegden blykber lykas wy net nei tsjerke; oer tsjerke ha wy nea praat. Smoken yn ’e hûs wie noch hiel gewoan. Underwizers kamen meast út de arbeiderslaach, dus sjekjes, gjin sigaren, wol no en dan piip want dat wie artistyk, yn alle gefallen: it hûs stie altyd blau. Nijsgjirrich is fansels hoe’t de petearen dan giene en hoe’t dêr miskien de literatuer út groeide. Mar dat wit ik net. Ik wie der net by.

Want ik makke tee en kofje en tafelhimmele en ik gie mei frou Tamminga of frou De Haan en mei alle bern bûtendoar, simmerdeis nei de blikke en winters te kuierjen. Dan koene de manlju prate — behalven Tiny Mulder hiene wy gjin froulike skriuwers. Tjitte Piebenga kende ik it wurk fan (want ik bin op myn achttjinde op Fryske les gien nei’t ik yn de krante in besprek lies fan Tjitte Piebenga syn bondel). De oaren har wurk lies ik letter. Mar de skriuwer fan it wurk learde ik amper kennen. Ik beoardiele de skriuwers, en eventueel ek har wurk, oan hoe aardich oft har frou wie. Want dêr hie ik yn it earste plak mei te meitsjen. De Tamminga’s wiene leave minsken.

Wat sympatykheid oanbelanget, de tiid fan it opskuor oer Trinus syn Minskrotten-Rotminsken, hat ús wol leard wa’t freonen wiene en wa inkeld kollega’s foar wa’t ik kofje set ha. Wadman moat fan syn Smearlappen dochs witten ha wat it gefolch is fan in konfrontearjende roman yn Fryslân. Wy ha neat fan him heard yn dy tiid. Jan Bylsma wie der op de jûn fan it proses, om te sjen hoe’t Trinus werom kaam, om him op te fangen.

Reve wie oars. Dy hie gjin frou, Teigetje brocht him mei de auto en dy stjoerde er dan nei hûs. Hy makke ek net sels kofje. Mar hy gie op ’e hoksen, want oeral leine by ús autokes en oar boarters­guod oer it hûs, om mei de bern te boartsjen. Doe’t de jongste gûlde yn it stek en ik sei dat ik him boppe yn ’t ledikantsje lizze soe, woe Reve dat perfoarst net lije, men bringt sa’n lyts minskje net fansiden yn in oare keamer, dat liket nergens op. Hy woe it popke by him hâlde, hopste it op ’e knibbel, al pratend oer literatuer, of, want dat wie dy tiid, meast oer hoe ’t it wrâldsje de literatuer ûntfong, dy fan Trinus en ek dy fan him, oant fan it bern der stil fan waard.

 

 

 

Boekebal

Antsje Swart - Fers2 3.18, 12 novimber 2017

 

image Fers2

 

 

Fabryk hie sa’n grutte opskuor jûn, oeral, binnen in pear moannen, dat it boek al nasjonale bekendheid hie en de Hollânske oersetting der al wie fier foar’t de Gysbert-Japicxpriis kaam. De útjouwer, Nijgh & Van Ditmar yn Amsterdam, joech in pear jier letter ek de oersetting út fan it tredde boek—Trinus hie nei Fabryk earst in lyts boekje skreaun. Se woene dat tredde boek, Minskrotten – Rotminsken, klear hawwe foar de boekewike, yn ’e maityd. Tuskentroch kaam wat se tink ik morele panyk neame om Minskrotten – Rotminsken hinne, de takenning fan ’e Gysbert oan Fabryk en de útnoeging fan Nijgh & Van Ditmar foar it Nederlânske boekebal.

Mei âld en nij hiene wy by Trinus syn heit en mem yn Ferwert west. Werom yn ’e bus nei Gau hiene wy it noch hân oer de fijannigens yn it doarpke en wy wiene derop útkommen dat de minsken net allegearre like bekrompen wiene, jo moasten it net oerdriuwe. De bussjauffeur wie in aardige man, sette ús altyd foar hûs ôf ynstee fan by de halte. Dat wy stappe út mei de bern en sjogge ús foardoar ûnder de dong en dan de gevel hielendal ûnder de kluten stront en alles út ús túntsje skuord. De boer oan ’e oare kant fan ’e dyk siet altyd mei de fierekiker foar ’t rút, foar as in buorfrou de poppe oan ’t boarst hie, mar oft er de âldjiersstreek sjoen hie, komme jo net efter. Yn alle gefallen hat syn feint holpen mei skjinmeitsjen. Nei in pear wiken kamen de krantelju, dy rûkten skandaal, en dêrnei de radio en tillefyzje.

By de Gysbert-Japicxpriisútrikking paste frou De Groot thús op Li. De âldste trije hienen wy mei nei Boalsert. De beppes en pakes wiene der ek, dy koene har wol yn ’e gaten hâlde. Mar ik moast nei it tasprakepart nei hûs om it bern de boarst te jaan en dêrnei dan wer werom nei Boalsert. De Gysbert-Japicxpriis is der net foar jonge lju mei in jong húshâlden en popkes. Ek wie it sa dat frou de Groot wol altyd op alle popkes paste, mar bliuwe te sliepen, dat die hja net. Tink net dat it net yngewikkeld wie as jo nei wat offisjeels ta woene of moasten. Mar yn maart 1968 hiene wy oppas foar de bern.

Trinus hie tink ik nea yn Amsterdam west, ik ek net, mar jo kenden fansels de ferhalen fan de ûnseedlikens, banneleazens en misdiedigens. Autoride koene wy beide net; wy namen de trein. It wie begjin fan ’e jûn dat wy oankamen, de jûn fan it boekebal, iere maityd mar simmerwaar, de sinne al ûnder mar waarm op ’e dyk. Us útjouwer, dêr’t wy útfanhúzen, wenne oan ’e oare kant fan it Sintraal Stasjon, op twa-heech oan in grêft, flakby de Zeedijk dy’t bekend stie as it hert fan ’e liderlikheid. Wy moasten sliepe op in loftbêd yn ’e keuken. Wat binne dy huzen yn Amsterdam, as jo dat net witte, dochs behyplik, alles like krap en skean. Mar fierder moai ienfâldich en net te deftich. En wy praten Ingelsk om’t it wiif fan de útjouwer gjin Frysk koe.

It boekebal wie yn de Sandbergwjok fan it Stedelijk Museum. Ik haw neffens my net ien Fryske skriuwer sjoen dêr. Doe’t wy deryn kamen siet Adriaan van der Veen dêr oan in lange tafel. Dy kenden wy, Van der Veen hie in kear by ús yn Gau west mei Douwe Tamminga mei, dy twa wiene befreone. Der rûnen hieltyd skriuwers op ús ta. Van der Veen makke Trinus bekend oan har. Mulish kaam derby te sitten, Hermans; Wolkers kin ik my net yn ’t sin bringe, mar dy klup.

Minister van kultuer Klompé die de taspraak. Freegje my net wêr’t it oer gie. Fryske taspraken bestiene noch net. Ik kin my net yn’t sin bringe dat Trinus sels kontakten makke, hy stapte net op minsken ôf, sa haw ik him nea kend, mar sa gie dy jûn ek net. Se hiene in moadeshow-wedstriid, dat wy sieten inoar te wizen fan Sjoch dy jurk! en fan Sjoch dy skriuwer! as dy by de frou hearde dy’t yn de jurk siet. Trinus wie altyd netsjes klaaid. Doe in donker jaske, fierder wit ik net mear, mar it stie him hiel moai. Ik hie in readeftich jurkje oan mei skeane strepen, koarte mouwen, kocht yn Snits, moai koart. Wol wat kâld, mar it koe wol lije yn Amsterdam.

Ek ha wy ús wat fernuvere oer guon skriuwers. Simon Vinkenoog stelde him o sa oan, dat die er altyd, in grut bern. Wy dronken wat, Trinus bier of in jonkje, want wyn mocht er net, en in drinker wie er noch net want drank koene wy deagewoan net betelje—dêr wie alles fergees. Ik kin my net yn’t sin bringe dat der dûnse waard. It wie wol hiel gesellich en der wie moaie muzyk, gjin pop, mear wals- en dûnsmuzyk, mar dûnse waard der net, of net dat ik wit. En Trinus en ik hawwe mei wissens net dûnse: Trinus dûnse nea. Dat wy ha de boel wat observearre. Mar elkenien die lykas wy: dronk wat, kaam yn ’e kunde mei in pear skriuwers, prate wat en gie wer nei hûs.

De oare moarns rûn ik mei de útjouwersfrou mei te boadskipjen. Elkenien, de bakker, de grienteboer, wie like freonlik, men kende inoar, men wie noflik. Se hiene âlderwetsk goeie bôle, dêr op ’e Zeedijk.

 

 

 

De ‘gewoane’ minsken

Antsje Swart - Fers2 3.19, 26 novimber 2017

 

image Fers2

 

 

It wie yn de maityd fan ’58 dat Jaap Dykstra, Jehannes Terpstra, Jante Geartsma, Anne Akkerman, Trinus, en grif noch in pear oaren dêr’t ik de nammen net fan paraat haw, fergaderen. In hiel wykein lang. Se wiene de redaksjeleden fan De Gouden Tiid, it tydskrift fan de Kristlik Fryske Jongerein. Yn namme noch kristlik, mar begûn de tsjerke net sels ek oars oer maatskiplike ferhâldingen te tinken? Yn alle gefallen wiene de Gouden Tiid-skriuwers net fan doel om it gesach fan de tradisjonele Tsjerne-redaksje yn de literêre sfear samar te ekennen.

De KFJ en De Gouden Tiid wiene fan betinken dat De Tsjerne heech boppe de wrâld hong, isolearre. Se woene wat De Tsjerne net die: skriuwe mei in krityske blik op de maatskippij. Se woene har rjochtsje op wat der op literêr en maatskiplik mêd yn it bûtenlân barde. Trinus prate er oer Sartre, rette my oan dy te lêzen. De commitment, mar sa hjitte dat doe net, fan de keunstner lei net by wat hegers. Se woene mei beide fuotten op ’e grûn stean.

Skriuwe foar de minsken dêr’t jo ek oer skriuwe, dus foar de ‘gewoane’ doarpsbewenners yn Fryslân, mei ienfâldich taalgebrûk, yn in losse styl mei wat humor derby, dat woene De Gouden Tiid-skriuwers. Dat wie in nij eksperimint, want: it wie wat oars as De Tsjerne! Jo koene net om De Tsjerne hinne. Douwe Tamminga stipe de jongerein gelokkich wol. Oars krige in nij lûd gjin kâns.

Trinus skreau in soad proaza, meastal oer de dingen dy’t er seach: de ûlebuorden op de pleatsen, de minsken dy’t er moete. Hy makke in lange fytstocht by de Noard-Dútske kust lâns, om it libben op it plattelân fan de East-Friezen dêr te ferlykjen mei it libben fan de kustbewenners fan syn eigen Fryslân, dêr’t er weikaam, Ferwert. Hy ferdjipte him yn de âlde Fryske skiednis, mar ferbûn dy mei it hjir en no. Der kamen trekkers, bygelyks, net ien foar ien mar in hiel soad tagelyk. De boeren hiene minder ferlet fan hynders mar ek fan arbeiders. De smidderijen hiene minder wurk. Ynienen folle minder wurk op it lân, en hast gjinien learde doe in fak, dat skuorde de doarpen út har ferbân.

Hoe’t de feroaring fan dy boeredoarpkes op persoanlik nivo wie, dat fielber meitsje, dat wie Trinus syn doel: sadat it jo yn it hert rekke. Skriuwe as in film troch de eagen fan wa’t der middenyn siet, alle ellinde direkt yn byld. Hy hat ek ris sein dat er der science fiction fan meitsje woe. Hy hie in pear boeken fan Jules Verne fan syn broer Sytse krigen, op dy manier woe er it oanpakke, mear it systeem sjen litte. Mar it is gjin SF wurden en yn de rin fan de jierren, fan dy Gouden Tiid-gearkomste oant Trinus besleat skriuwer te wurden en foar Fabryk sitten gie, feroare dat doel net wêzentlik.

It hie him samar op it lân ôfspylje kinnen. In boerefeint foar de hynders, yn Sint Anne, dy’t geweldich goed mei hynders wie mar net trekkerride koe en dien krige doe’t de trekker de hynders ferfong, die himsels tekoart – dêr sit in roman yn. Mar de opkommende yndustry kaam it hurdst oan. It “Fabryk”, it kondinsfabryk yn Ljouwert, ja Fryslân fleant mei yn de feart fan de folken! sa waard foarsein. Ek waard de negative kant fan de wurkgelegenheid en wolfeart troch fabriken, dus hoe’t in dei gie foar in fabryksarbeider, it ûnderwerp om’t it foar Trinus net in fier-fan-myn-bêd-ding wie: Trinus syn âldste broer hie it fabrykswurk net folholden. De wikseljende wurktiden, it wurkjen as in masine, it wie him te swier. Mei syn broer as fiksjepersonaazje, en troch dy syn omstannichheden sjen te litten as stiene jo derneist, koe er it oangripende byld jaan dat er socht.

Hy wurke twa moannen op it kondinsfabryk en skreau op wat er sels seach en wat er hearde fan syn kollega’s yn de ploegen. De positive reaksjes op Fabryk dy’t Trinus krige fan lju dy’t op it Kondinsfabryk wurken, joegen him it gefoel dat it him slagge wie.

Mar yn it keursliif fan De Tsjerne hie Fabryk net kinnen.

 

 

 

Mismakke

Antsje Swart - Fers2 3.20, 10 desimber 2017

 

image Fers2

 

 

It ûnderwizershûs yn Gau dêr’t er rjocht op hie, dêr gie de bewenner net út. De kristlike skoalle koe neat dwaan want dy man wie de soan fan in grutte kristlike boer. Dus de fêste baan op skoalle makke gjin ein oan ’e lange fytstochten: alle dagen útsein snein fan Loaiïngea nei Gau hinne en wer en fjouwer kear yn ’e wike twa kear deis om’t er middeis thúskaam te waarmiten. Ek moast er alle wiken nei de Fryske Akademy foar syn stúdzje, fêstigheid betsjutte faak fuort. En no en dan nei gearkomsten fan ’e Kristlik Fryske Jongerein en faak nei oerlizzen fan De Gouden Tiid.

Hy siet dus net ôfsnijd fan de wrâld yn Loaiïngea, al hie er mar in pear boeken; krante en radio hiene wy net en bibleteek en boekhannel wiene yn Snits. Mar de stof foar Trinus syn romans kaam net út oare literatuer of út it wrâldbarren. Hy socht dêr net om. De stof kaam út de gewoane deistige dingen en dy sochten him wol op, ommers syn fak brocht in protte praten mei him mei. Doarpsrabberijen jawis, dy oarderen minsken har wrâld. Mar ek wat wy seagen as wiisheid troch it libben ynstee fan stúdzje. It is goed mooglik dat it Trinus net om de ynhâld fan it praat gie, mar om de manier fan fertellen, de wurden en gebearten. Ek wie der lang om let eigen romte om te skriuwen en lêzen, nei earder in bêd ûnder in skean dak of it iennichste ferwaarmde en ferljochte plak yn ’e hûs diele mei oaren. Romte en tiid om te skriuwen sa’t it him it bêste útkaam wie foar him frijheid. Hy woe ‘frij libje’ – hy wie 24.

Om healwei fjouweren kaam er thús, wy dronken tee en dan hie er it ryk allinne, want ik kuiere mei de bern of sette har yn it fytssitsje, oant healwei seizen, en nei it kofje drinken, bôle iten en bern op bêd, skreau Trinus fierder, oan de rûne tafel dy’t er sels timmere hie en by de koalekachel dêr’t jo op itensiede koene en dy’t wy foar tritich gûne kocht hiene. Faak oant djip yn ’e nacht, wat ferfelend wie want dan koe ik him moarns net wekker krije en master Boersma stie mei it horloazje yn ’e hân op Trinus te wachtsjen.

Trinus like nea samar wat te dwaan, oer alles wat er skreau tocht er lang nei, hy wie net in efterinoar op ’e automatyske piloat trochskriuwer en dan skrasser. Oerinnende kladdekuorren en proppen oer it hûs, haw ik nea sjoen, dêr wie er grif te sunich foar. Hy hie in wurkskema, mar dat like ien mei in wurdtal te wêzen, ik wit it net, mar dat ferklearret it nachtlik bodzjen as er syn sifer net helje koe en ek dat der geregeld tiid wie om, jûns as de bern fansiden wiene, my foar te lêzen. Dat minder om myn reaksje as om sels te hearren hoe’t it klonk. Klank en ritme wiene wichtich, net, tink ik, om it lyryske fan ’e taal, mar mei it doel fan in naturel en earlik Frysk idioom.

Foar it twadde boek, dêr’t swierwêzen en miskream yn foarkomme, hie Trinus ferlet fan wat medyske kennis. Hy prate mei dokter Kerbert en dy liende him in wiidweidich boek oer swierens en misberte, yllustrearre, de softenontrageedzje hie krekt west, dus fol mei plaatsjes fan groulike misfoarmingen. Trinus hat it trochwurke en dêrnei syn boek skreaun. Efterôf tink ik dat net it boek sels de skriuwstof levere. In skriuwer hoecht eat net werklik mei te meitsjen om it as echt te beskriuwen. Underdompeling in it fabrykslibben koe ek net mear mei baan en bern. Mar him foarstelle dat in beskaat foarfal him oerkaam, kin ek, as mar de emoasjes by sa’n foarfal sa wier mooglik binne. No, ik wie swier. Ik woe net hearre wat der misgean koe hoe’t dat derút seach. De grize rint my noch oer de grouwe.