name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Foaropwurd

Fers2 nû. 4.2, 28 jannewaris 2018

De iepen maatskippij en syn fijannen II: Legacy

 

image Fers2

 

 

Legacy wie it buzzword fan 2012. Dat kaam troch de Olympyske Simmerspilen.

The future of the Olympic Stadium will remain uncertain until after the London Games after the body responsible was forced to delay a final decision over its legacy.Paul Kelso, ‘London 2012 Olympics: bidding process for Olympic Stadium extended by eight weeks’, The Telegraph, 15 maaie 2012 <http://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/9264558/London-2012-Olympics-bidding-process-for-Olympic-Stadium-extended-by-eight-weeks.html> [krigen 19 jannewaris 2018].

Yn ’e kompjûtertechnology gûnzele legacy doe al in skoft. De CD-ROM dêr’t de Keninklike Bibleteek yn De Haach ús digitaal literêr erfskip op oanlevere ha wol, want withoe lang lyn ha se feromme de floppys nei de kelder brocht en CD-rekjes kocht en kompjûters mei in CD-lêzer, wat noch bêst wurket dat wêrom soene se oerstappe op flash drive, sadat se harsels en de klant twinge ta hieltyd djoerder ûnderhâld fan in ferâldere ding: legacy. Net foar neat is de konnootaasje fan legacy yn ’e ICT ‘hoe komme wy fatsoenlik fan dy âlde rotsoai ôf’; “Het is een synoniem geworden voor woorden als ‘hoofdpijn’, ‘brandend maagzuur’ en ‘frustratie’”.Jeannot Bos, ‘Waarom gebruiken we de term ‘legacy’ als scheldwoord?’, CIO, 27 novimber 2015 <http://cio.nl/software/90426-waarom-gebruiken-we-de-term--legacy--als-scheldwoord> [krigen 19 jannewaris 2018].

Omgean mei ferrûne brûkberens is noch in stik lestiger as it giet om in olympysk stadion en in baan foar it hurdrinnen. Jo kinne wol wolle dat as de atleten fuort binne—lês: toeristen nei hûs binne, want it gie de organisator fan de spilen, earder as it fieren fan sportgeast en kultuer, om it lûken fan toeristen, kommersje en omset, kompleet mei ambush marketing en tickettrochferkeapMark James en Guy Osborn, ‘London 2012 and the impact of the UK’s Olympic and Paralympic legislation: Protecting commerce or preserving culture?’, Modern Law Review 74:3 (2011) 410-429; Mark James en Guy Osborn, ‘The Olympics, transnational law and legal transplants: the International Olympic Committee, ambush marketing and ticket touting’, Legal Studies 36:1 (2016) 93-110.—der nije brûkers en besikers komme en jo rjochtsje in London Legacy Development Corporation op, mar de wrâld draait troch. It ynternet stiet fol mei unheimliche foto’s fan “abandoned olympic venues”, makabere symboalen fan weismiten jild en nea neikommen beloftes fan ûntjouwing en foarútgong. Yn alle gefallen hie dat no in namme: erfskip. “Vier jaar na Londen: hoe is het daar met de olympische erfenis?”Tim de Wit, ‘Vier jaar na Londen: hoe is het daar met de olympische erfenis?’, NOS, 5 augustus 2016 <https://nos.nl/rio2016/artikel/2123346-vier-jaar-na-londen-hoe-is-het-daar-met-de-olympische-erfenis.html> [krigen 19 jannewaris 2018].

Lykwols is de mooglikheid fan erfskip, “the potential legacy of the title in the cities”, neffens de Europeeske Kommisje “essential for the future development of the initiative” European Capital of Culture.European Commission, Summary of the European Commission conference “Celebrating 25 years of European Capitals of Culture”, Brussels, 23-24 March 2010, 3 <https://ec.europa.eu/programmes/creative-europe/sites/creative-europe/files/library/capitals-culture-25-years-conclusions_en.pdf> [krigen 19 jannewaris 2018]. It probleem dat hja as kulturele haadstêdgodfather sinjalearje is hoe’t de kulturele haadstêden witte kinne dat der sprake is fan legacy: mei watfoar kritearia en metoaden mjitte dy de potinsjele legacy en dat fan tefoaren? Mar as aansen bliken docht dat toeristen foar fonteinen nei Rome gean, ek as in fleanticket dêrhinne net mear hast goedkeaper is—hjoed €28,99—as in treinkaartsje fan rânestêd nei Fryslân—€25,30—en ús kulturele haadstêdfontein sadwaande syn attraksjedoel mist, dat dy dan dochs as in ûnfersetlike party lingerer (& crasher, yn dit gefal) kleevjen bliuwt, lykas in olympysk doarp, snapt de Europeeske Kommisje dat net út himsels? Wêr wurket Anna Tilroe no sa hurd foar?

De Europeeske Kommisje hold der in konferinsje oer (net oer Tilroe mar oer legacy) dêr’t de legacy-definysje like algemistysk útrôle as dat er der alomfetsjend yn gien wie—gjin wûnder dat ús kulturele haadstêdkongsi der net mei út de fuotten koe. De Europeeske Kommisje stelt dat der “a large variety of possible legacies” is, ûnderstreket dat de kulturele haadstêd “first and foremost a cultural event” is, fertelt net oft in kultureel barren in (life) útfiering, foarlêzing of resinte-keunstútstalling wêze moat of dat fideo-opnammen en teksten rinnend op led screens ek wol jilde as kultureel barren, en wiist op it belang fan “jobs in the cultural and creative industries – a sector with strong growth potential in a knowledge-based economy.” Mar úteinliks sjocht it legacy benammen—en út wenst want ferwachtsje fan de EU gjin radikale fisy op kultuer—as grûnslach foar lange-termyn kulturele planning, dus as bliuwende ymmateriële struktueren, fan organisaasjes en netwurken en regelingen—gjin fonteinen.European Commission, Summary of the European Commission conference “Celebrating 25 years of European Capitals of Culture”, Brussels, 23-24 March 2010, 7, 12 <https://ec.europa.eu/programmes/creative-europe/sites/creative-europe/files/library/capitals-culture-25-years-conclusions_en.pdf> [krigen 19 jannewaris 2018]. As dy struktueren der al leine foar’t de kulturele haadstêdtitel yn ’t sicht wie sadat de titel en de city-boost inkeld as katalisator wurkje, kin dat de Europeeske Kommisje neat skele; as se mar oerholden wurde.

It waarmst fan ’e ytlike Fryske legacy-útlizzers wie kulturele haadstêddirekteur Ton van Dijk, “Tevens bestaat er een samen­werkingsagenda tussen de gemeente en provincie – welke doorloopt tot 2025 … Dit is in feite de legacy”,Richard Tjalsma, ‘Ton F. van Dijk: “Het gaat niet alleen om een feestje in 2018”’, LEO, 29 juny 2015 <http://omroepleo.nl/ton-f-van-dijk-het-gaat-niet-alleen-om-een-feestje-2018/> [krigen 19 jannewaris 2018]. folge troch it akkountents­kantoar dat de kulturele haadstêdorganisaasje helpt: “[W]at zijzelf ‘the Legacy’ noemt: het structureel inbedden en het realiseren van sociaaleconomische veranderingen in de regio Friesland, en daarbuiten.”‘Leeuwarden toneel van cultuurimpuls’, AcconAVM, 18 april 2016 <https://acconavm.nl/kennis/maatschappelijke-organisaties/leeuwarden-cultuurimpuls/> [krigen 19 jannewaris 2018]. Rekkenje mar dat it giet om in positive feroaring: “Wat is de zogenaamde legacy? De doelstellingen zijn ambitieus: onder meer 60% kinderen uit armoede participeren, duurzaam consumeren en produceren, 7.500 nieuwe banen, 4 miljoen bezoekers of meer,”‘Geslaagde vijfde bijeenkomst CH2018 in Burgum’, Gemeente Tytjerksteradiel, 17 juny 2016 <https://www.tytsjerksteradiel.nl/inwoners-t-diel/nieuws_43817/item/geslaagde-vijfde-bijeenkomst-ch2018-in-burgum_32141.html> [krigen 19 jannewaris 2018]. koartsein, bestindich selsfertsjinne jild útjaan yn Fryslân.

Mar jildproblemen wiene der fan it begjin ôf, wit immen dat noch? Yn 2011 neamden se Drachten as mooglike kulturele haadstêdkandidaat, mar ja Drachten, dus blierke de provinsje nei de kandidatuer, fergees, want in provinsje wie likemin in stêd, dat de kandidatuer gie nei Ljouwert en provinsjale steaten woe wol foarfinansierje mits Ljouwert earst ynfestearre, mar Ljouwert moast slim besunigje, ek op kultuer, en wûn dochs de kulturele haadstêdtitel. Doe’t lang om let it finansjele risiko bekend waard, maityd 2017, definiearren de kulturele haadstâdorganisaasje, provinsje Fryslân en gemeente Ljouwert legacy skrutelich as it moarnskoft dernei, “de jaren na 2018, de zogenaamde ‘legacy’”,Gretha Pama, ‘Overheden Friesland lossen miljoenentekort Culturele Hoofdstad 2018 op’, NRC, 18 maaie 2017 <https://www.nrc.nl/nieuws/2017/05/18/4-miljoen-euro-extra-voor-leeuwarden-culturele-hoofdstad-2018-9318579-a1559387> [krigen 19 jannewaris 2018]. “de jaren daarna: de legacy”,‘Zes vragen over Culturele Hoofdstad’, Leeuwarder Courant, 24 juny 2015 <http://www.lc.nl/friesland/Zes-vragen-over-Culturele-Hoofdstad-20956913.html> [krigen 19 jannewaris 2018]. of wat krekter as eat dêr’t jo oan fêst sitte, “de legacy: de blijvende opbrengsten die LF2018 voor Friesland moet opleveren”,Atze Jan de Vries, ‘Hoe de provincie en de gemeente ingrijpen bij LF2018’, Leeuwarder Courant, 18 maaie 2017 <http://www.lc.nl/friesland/Hoe-de-provincie-en-de-gemeente-ingrijpen-bij-LF2018-22223283.html> [krigen 19 jannewaris 2018]. lykas de ferburgen kosten, “het onderhoud van de fonteinen (de legacy)”; “De kater komt in 2019 wel. Wethouder Feitsma (PvdA), vanmiddag ook present, blijft dat echter steevast ‘de legacy’ noemen.”Organisatie Culturele Hoofdstad met extra miljoenen onder curatele, Liwwadders, 18 maaie 2017 <http://www.liwwadders.nl/organisatie-culturele-hoofdstad-met-extra-miljoenen-onder-curatele/> [krigen 19 jannewaris 2018].

In pear moanne letter wie it wurd legacy sa besmet rekke dat de provinsje it ferfong troch “Aginda 2028”.Atze Jan de Vries, ‘Legacy van 2018 heet nu ‘Agenda 2028’ en de politiek moet er flink aan trekken’, Leeuwarder Courant, 13 septimber 2017 4 januari <http://www.lc.nl/friesland/Legacy-van-2018-heet-nu-%E2%80%98Agenda-2028%E2%80%99-en-de-politiek-moet-er-flink-aan-trekken-22493319.html> [krigen 19 jannewaris 2018]. “Dat woord ‘legacy’, daar houd ik eigenlijk niet zo van. Ik spreek liever over ‘opbrengst’”, sei ienriedich de legacy-direkteur fan ’e kulturele haadstêdorganisaasje, “Bijvoorbeeld in het groene thema … op de agenda.”‘Oeds Westerhof: “De afstand is te groot”’, Omrop Fryslân, 4 augustus 2017 <https://www.omropfryslan.nl/nieuws/736970-oeds-westerhof-de-afstand-te-groot> [krigen 19 jannewaris 2018]. Agenda: dingen dy’t (noch) dien wurde moatte.

Wêrom dan al dat legacy-praat? Dat is om’t ûndernimmers har merk promoatsje fia har legacy, dat wol sizze, in súksesfolle ûndernimmer is ien dy’t in legacy neilit.Sjoch bygelyks Peter Jaskiewicza, James G.Combs en Sabine B. Rauc, ‘Entrepreneurial legacy: Toward a theory of how some family firms nurture transgenerational entrepreneurship’, Journal of Business Venturing 30:1 (2015) 29-49. ‘Hallmark’ en ‘mega-event’ makken sûnt de jierren tachtich in grut part fan it toerisme­diskoers út, mei in hieltyd sterkere kompetysje fan stêden en lannen om plak te jaan oan de events, mar de gaststêd­konkurrinsje is dêr­neist ferhurde troch it opnimmen fan de legacy-narrative mei syn breed tasizzen fan stedsfernijing, nije kultuer- en sportfasili­teiten, mear toerisme, positive effekten as gefolch fan in better imago en ek—efterôf net altyd mei-evaluearre—sosjale en kulturele opbringsten.Semiha Sultan Eryilmaz en Hüseyin Cengiz, ‘The mega-event experience: the Formula 1 Grand Prix in Turkey’, yn: Valerie Viehoff en Gavin Poynter (red.), Mega-event cities: Urban legacies of global sports events (Londen / New York: Routledge, 2015) 229-248, 230. Legacy koe in dominant ferhaal wurde yn it toerisme­bedriuw om’t it minder banaal klinkt nei kommersjali­searring en marketing, wylst it net minder rjochte is op tydlikens en ekonomy.Erin Sullivan, ‘Olympic Shakespeare and the idea of legacy: Culture, capital and the global future’, yn Paul Prescott and Erin Sullivan (red.), Shakespeare on the global stage (London: Bloomsbury, 2015) 283-321, 284. De magyske klank fan legacy makket it konsept sels in perferkte panasee foar watfoar problemen ek en dus in legitimearring foar riskante finansjele ynjeksjes.John J. MacAloon, ‘‘Legacy’ as managerial/magical discourse in contemporary olympic affairs’, The International Journal of the History of Sport 25:14 (2008) 2060-2071. “Een half miljoen wordt uitgetrokken voor de zogenaamde legacy, dat is de nalatenschap van LF2018, die onder meer naar voren komt in het project 11Fountains.”‘Overheden trekken de beurs voor LF2018’, Friesch Dagblad, 19 mei 2017 <http://www.frieschdagblad.nl/index.asp?artID=72861> [krigen 19 jannewaris 2018]. “Door nu te investeren stellen we het rendement in de toekomst veilig. … We willen volgend jaar op de kaart staan, nationaal en internationaal.”‘Legacy LF2018 doorslaggevend voor CDA’, CDA Fryslân, 21 juny 2017 <http://cda.frl/nl/nieuws/1726/legacy-lf2018-doorslaggevend-voor-cda/> [krigen 19 jannewaris 2018]. Feitlik koe alle krityk delslein wurde mei it wizen nei de legacy.

Legacy kaam mei de—yn Fryslân nea tsjinsprutsen—suggestje dat it fan en foar ús allegearre wie. Yn ferbân mei de Olympyske Spilen is wiisd op it ferskil fan it Frânske héritage, dat ek yn syn juridyske betsjutting in breder fjild beslacht as inkeld guod, dus boel en jild, dat nei immens dea oergiet nei syn neiteam en kulturele, religieuze en oare ymmateriële saken omfetsje kin. Yn it Frysk is der, lykas yn it Ingelsk, in ûnderskied tusken ‘erfskip’ en ‘neilittenskip’, om te begjinnen yn perspektyf, as yn ‘myn erfskip wie ús heit syn neilittenskip’, en dêrneist yn breedte en abstraksje. Want wylst ús berte ús in frij ekslusyf rjocht jout op in neilittenskip, in rjocht dat juridysk fêstlein is, is erfskip alles dat oerlevere is út it ferline, as fan in foarfaar of foargonger en dat,Mei tank oan Henk Wolf, dy’t yn syn wurdferklearring in pragmatyske beneiering kombinearret mei in etymologyske; erfskip en neilittenskip wurde wol synonym brûkt mar erfskip is geskikter foar in tapassing dy’t breder is as oerdracht fan beskate objekten nei de dea fan in persoan dêr’t de erfgenamt mei yn in (wetlike, testamintêre) relaasje stiet. oars as in neilittenskip dy’t út skulden en oare rottichheid bestean kin, altyd posityf is, as yn “Piter Jelles is ûnderdiel fan it kultureel erfskip fan dizze provinsje.”Bertus Mulder, De miskende taaiheid fan it Frysk (Ljouwert: Friese Pers Boekerij, 2007) 42. Legacy—dat om syn bestjoerlike en betsjoenende aura net te ferpingeljen gewoanlik net oerset is nei erfskip of neilittenskip—hat neist in deistige in finansjeel-juridyske betsjutting: de bydrage fan hjoed oan de opbringst yn de takomst. Yn wat de legacy foarmje sil moatte wy noch ynfestearje en legacy wurdt neffens de juridyske betsjutting opfette yn sommen jild. It is in suver ekonomysk konsept; krekt dat makket it sa perfekt geskikt foar it ûndernimmerskip.Erin Sullivan, ‘Olympic Shakespeare and the idea of legacy: Culture, capital and the global future’, yn Paul Prescott and Erin Sullivan (red.), Shakespeare on the global stage (London: Bloomsbury, 2015) 283-321, 284.

Al kinne kulturele eveneminten dy’t toersime op gong bringe goed bydrage oan ekonomy en sosjale kwaliteit, it legacy-ramt is skerp feroardiele. Want tasizzingen wurde selden neikommen, seit Laurence Chalip.

Legacy-discourse is framed in a rhetoric focused on event-organising and on the francisor/franchisee relationship that reinforces the hierarchy of power that event owners enjoy over event organising committees (MacAlloon 2008). Concentrating on legacy as a responsibility for event organisers deflects responsibility from those who are the best positioned to leverage positive outcomes for the host destination, such as local businessess, local trade associations, and local NGO’s (Chalip 2014). After all, organises must stage their event successfully; legacies are secondary to that goal … Any responsibility for legacies is not merely a distraction for event organisers; it is an added expense and a potential impediment to the necessary focus and implementation. Even if event organisers can and to take up legacy planning, their organising committee is normally disbanded (in the case of one-off events) or temporarily downsized (in the case of recurring events), which can make legacy development unsustainable.Laurence Chalip, ‘The tourism agencies’ and local business actors’ perspectives’, yn: Milena M. Parent en Jean-Loup Chappelet (red.), Routledge handbook of sports event management (Londen / New York: Routledge, 2015) 248-266, 261.

It is ûnbekend hoe’t events bydrage oan toerisme en toerisme­marketing bydraacht oan de event. Deputearre Poepjes hat gjin idee hoefolle toeristen oft har fonteinen lokje sille. Want wat it krekt is út de kultuer fan de gastlokaasje dat de toerist syn kar foar de Fryske stêden beskaat, witte wy deagewoan net; wy witte sels net oft goeie marketing it súkses fan de fonteinen helptScott A. Cohen, Girish Prayag en Miguel Moital, ‘Consumer behaviour in tourism: Concepts, influences and opportunities’, Current Issues in Tourism 17:10 (2014) 872-909.—konsuminte­gedrach is in drege saak en it kin goed wêze dat de berjochtjouwing oer it folksferset tsjin de fonteinen mear docht foar har attraksje­faktor. Mar dúdlik is wol dat foar ekonomysk en sosjaal-kultureel effekt oparbeidzjen ûnmisber is, fan toerisme-ûntwikkelders en event-organisators en alle lokale partijen mei in belang by toerisme, en dat foar dy yntegrearre oanpak it doel net by legacy lizze moat, mar by de hevelpealwurking: it finansjeel ûnderstypjen fan lokale partijen sadat dy maksimaal ynsette kinne.Laurence Chalip, ‘The tourism agencies’ and local business actors’ perspectives’, yn: Milena M. Parent en Jean-Loup Chappelet (red.), Routledge handbook of sports event management (Londen / New York: Routledge, 2015) 248-266, 262. City-boost giet dus úteinliks oer finansieringspatroanen. Ferjit it glêde legacy-ferhaal.

Trouwens, foar safier’t de ferwachting skoepen wie dat him yn it jier 2018, troch de wurking fan de kulturele haadstêd, weardefol kultuerguod foar ús opheapje soe, yn de sin fan ‘erfskip’, dat breed ferwiist nei it yn it ferline garre (kulturele) kapitaal dat aansen frij komt, ferjit dat ek mar. Legacy yn dy betsjutting is wat oars as der gjin oer te dragen wearde is, lykas foar de bou fan in stadion sûnder legendaryske NFL-klup, of in olympysk doarp op in plak sûnder sportyf ferline dat makket. Foar syn legacy liende Londen it mondiaal bekende literêre ikoan Shakespeare, it meast weardefolle besit yn it Britske kulturele fermogen, mar yn in nije foarm getten, mei útfieringen yn allerhanne oare talen as de oarspronklike en foar it uterjen fan nije, ûnshakespeariaanske, ‘olympyske’ wearden, lykas kultureel ferskaat.Maev Kennedy, ‘Biggest Shakespeare festival ever will straddle the London Olympics’, The Guardian, 6 septimber 2011 <https://www.theguardian.com/culture/2011/sep/06/shakespeare-festival-straddle-london-olympics> [krigen 19 jannewaris 2018]. De olympyske evenemintorganisator gie dus net sa fier as ús kulturele haadstêdorganisaasje dy’t foar de legacy, dy’t yn Fryslân lykas yn London essinsjeel foar it evenemint neamd waard, it kultureel erfskip foar de takomst alhiel nij fabrisearret. De fonteinen binne neat oars as branding, se binne de alve logo’s foar it merk Fryslân. Mar ja, in Shakespeare wie hjir net foar hannen.

It Heareakkoart, dat keunst yn Grinslân konsintrearre yn ruil foar ûnderwiis yn Fryslân, resultearre yn in kultureel braaklân mei kultisme (om idoalen as ‘Grutte Pier’ en ‘Mata Hari’ hinne), poadiums foar kultuerpolitike drama’s (de salarissen fan ’e kulturele haadstêddirekteuren), kontrôle fan de offisjele media (hawwe har as ‘frije ûndernimmers’ ynkocht yn ’e evenemint­organisaasjeSjoch ek Kirsten van Santen, ‘LF2018: Wat gaat de Leeuwarder Courant doen?’, Leeuwarder Courant, 20 jannewaris 2018 <http://www.lc.nl/cultuur/LF2018-Wat-gaat-de-Leeuwarder-Courant-doen-22837342.html> [krigen 20 jannewaris 2018].) en massahystery (‘ús’ ‘unike’ ‘meartaligens’). It útstel fanwegen in universiteit,Goffe Jensma, ‘Meartaligens en autonomisearring fan de Fryske literatuer om 1900 hinne’, Us Wurk 66 (2017) 148-162. net tafallich yn it kulturele haad­stêdjier, om de yn Fryslân berne very minor poet J.B. Schepers te kanonisearjen om’t in part fan syn publikaasjes yn it Nederlânsk is en in part yn it Frysk, is kanonisearring fan twataligens om de twa­taligens sels en in lêste stap nei it kanonisearjen fan wurd­boeken, mei ferskuorrende ûnferskilligens foar it statusferskil tusken de talen. De fermerkting, privatisearring en finansjalisearring fan de universiteitssektor makket ekspertise ûnderhearrich oan macht ynbegrepen soft power, dus kultuerkontrôle; neoliberaal late kennisynstituten binne sadwaande part fan it taal/kultuerprobleem dat se bestudearje. Dat der dêroerhinne al hast tritich jier amper Frysk kultureel libben is jout de kulturele haadstêdorganisaasje frij paad foar linguistic imperialism as in ekonomysk machtsspultsje: de titels fan ’e eveneminten en festivals binne hast sûnder útsûndering yn ’e Ingelske taal want sa wol de marketing it ha.

De provinsjale en Ljouwerter oerheden moedigje de neoliberale bestjoerlikheid oan mei skema’s fan ekonomyske ûnjouwing dy’t útgiet fan útlânske ‘fernijende kreativelingen’ en feroaret de lokale kulturele opfettingen fan wearde. Ynstee fan de doarps-, steds-, en bûtenommienskippen te helpen om wjerstân te bieden tsjin it kultureel ymperialisme en de útputting fan de natuerlike platte­lâns­boarnen fan rêst en romte, stypje de oerheden en finansierende partijen de ymperialistyske ferdivedaasje­ûndernimmers, in foarbyld is it dark sky park-projekt ‘Feel the night’, dat stilleit om “er ook gewerkt aan nieuwe inkomstenbronnen.”‘Welkom bij Feel the Night | Even pauze’, g.d. <http://www.feelthenight.eu/> [krigen 19 jannewaris 2018]. Soks is slimmer as it plannen fan de sosjale legacy fan better iten foar de efterstânsbuert East Londen, dêr’t it nivo fan obesitas heger is as op oare plakken, mar ûnderwilens bedriuwen as Coca-Cola en McDonald’s te beneamen as offisjele leveransiers foar it olympyske evenemint; kultureel ymperialisme is slimmer om’t identiteiten feroaret. It ferset dêrtsjin rekket oan it ferset tsjin erfskip as sadanich.

Erfskip en skiednis stean sintraal yn wat wittenskippers en beliedsmakkers as kultuer beskôgje. Dêrtroch is it iepenbiere en politike brûken fan erfskip (en skiednis) in wichtige foarm fan kulturele objektifikaasje. Ienris objekt is kultuer ta-eigene yn in hieltyd kapitalistyskere postmoderne wrâld, foar konsumpsje en commodification, wat yn de foarige ieu late ta in eksponinsjele groei fan kritykleas erfskipbewarjen en in historisisme dat, neffens Fredric Jameson, komt

with a whole historically original consumers’ appetite for a world transformed into sheer images of itself and for pseudo-events and “spectacles”.Fredric Jameson, Postmodernism, or, the cultural logic of late capitalism (Durham: Duke University Press, 1984) 66.

Bewarjen fan erfskip is sa omfiemjend en etysk fansels en it ferdwine litten fan erfskip sa skande of barbaarsk, dat de goede redenen om it bewarjen fan erfskip ôf te wizen selden nei boppen komme. Mar ek as de erfskipobjekten net eksplisyt en doelberet in ideology en polityk útdrage fertsjintwurdiget har styl en foarm ien of oar âld gedachteguod dat hjoed net mear akseptabel is en fersmiten wurdt. Dêrby wurdt inkeld bewarre wat moai is, wat by definysje in hegemony wjerspegelet; net krekt no mei de kukturele haadstêden sette stedspommeranten grutte bouwurken foar harsels del en tinke der net oan om de miene lju kultureelhistoaryske betsjutting definiearje te litten troch harren aktyf meidwaan te litten oan kultuer. Erfskip wie fanselssprekkend de bettere smaak fan de hege klasse, wat dus, seit Wessel Krul, altyd tinken docht

aan standsverschil, angstvalligheid en bekrompenheid, aan hiërarchie, elitisme en arrogantie, aan uitbuiting en onderdrukking, aan onvrijheid en afgedwongen gehoorzaamheid. Weg ermee!Wessel Krul, ‘Tegen het erfgoed: Over vooruitgang en vandalisme’, yn: Frans Grijzenhout (red.), Erfgoed: De geschiedenis van een begrip (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2007) 265-303, 287.

Oant hjir de legacy; ekonomyske ûntjouwing sil it ús net samar bringe, lit stean sosjale rjochtfeardigens en wolwêzen.

Mar kultuer hat sosjale diminsjes; dy kinne de ûntjouwing bringe, seit Thierry Verhelst, ekspert foar Unesco.

Culture inspires strategies for resistance by creating a counterweight. Resistance to everything which is imposed from outside and which is considered to be damaging and unacceptable, is an essential element for the harmonious development of every community. After selecting everything which can be usefully adopted and earmarking the harmful elements for rejection, a strategy of resistance has to be organized. If this is not done, power politics mean that a society will rapidly be overrun by unwanted elements, and finally will passively or unconsciously accept them.
So resistance is to be advised.Thierry Verhelst, ‘The social dimensions of culture: Culture and rural development’, Rural Europe/European Commission, 1994 <http://ec.europa.eu/agriculture/rur/leader2/rural-en/biblio/culture/art04.htm> [krigen 19 jannewaris 2018].

Gjin goerie nedich: kommersjalisearring fan ’e publike romte en yn it algemien it rücksichtlose ekonomyske reduksjonisme fan kultuer kweket fansels ferset. Al hielendal as se de boarger neat freegje, wat wizânsje is yn Fryslân en oars wol meikommen wie mei de mondiale neoliberale trend fan fan boppenôf stjoerd steds­opkwikkerjen as ‘kultuerstêd’.

Mar politike reaksjes fan ûnderôf tsjin de eksploitaasje wurde yn ’e regel ynkorporearre yn it belied. Hoe goed opset ek, it ferset is neutralisearre foar’t it syn doel berikt om’t it opnommen wurdt troch de macht dy’t it nei syn eigen sin draait.Peter Bloom, ‘Re-thinking radicalism between politicization and depoliticization’, paper presintearre op de Political Studies Association Conference 2015, Londen, 31 maart 2015, The Open University, g.d. <https://www.psa.ac.uk/sites/default/files/conference/papers/2015/Re-thinking%20Radicalism%20between%20Politicization%20and%20Depoliticization.PSA%20Conference%20Paper.Peter%20Bloom.pdf> [krigen 19 jannewaris 2018]; Idem, Beyond power and resistance: Politics at the radical limits (Londen: Rowman and Littlefield International, 2016); en Idem, The Ethics of neo-liberalism: The business of making capitalism moral (New York / Londen: Routledge, 2017). Ferset helpt it opbouwen, útoefenjen en de reproduksje fan macht. Deistige wjerstân werspegelet en befêstiget it hegemonyske diskoers. It hiele bestean fan ferset is foar in part hegemonysk om’t it hearskjende weardesysteem makket wa’t wy binne, ek yn ús ferset, en wat wy oan sosjale ferbetteringen waarnimme.Peter Bloom, ‘The power of safe resistance’, Journal of Political Power 6:2 (2013) 219-239. Dêrtroch jouwe hearskjende, normative fersetsfoarmen minsken in feilige fersetsidentiteit, op grûn fan ûnderlizzende dominante wearden, lykas frijheid en kreatyf liederskip en hja ûntwerpe feilige fersetstaktiken.Peter Bloom, ‘Resisting the power of organisational resistance’, yn: Alison Pullen en Carl Rhodes (red.), The Routledge companion to ethics, politics and organizations (New York: Routledge, 2015) 368-383, 374. De protestfontein tsjin de top-down-beslút­foarming oer de kulturele haadstêdfonteinen die as boeropper mei oan ’e promoasje fan dyselde fonteinen, wie neffens in kulturele haadstêdfunksjonaris as protestfontein “‘leuk.’ ‘De kritiek wordt omgezet in een gevalletje humor’”,‘Piemelfontein’ als protestsignaal, De Telegraaf, 27 maart 2017 <https://www.telegraaf.nl/nieuws/92312/piemelfontein-als-protestsignaal> [krigen 19 jannewaris 2018]. stiet op de kulturele haadstêd­marketingwebside en feroaret de sosjopolitike en organisaasje­struktuer gjin spat; krekt oarsom bekrêftiget it ferset de legacy.

De aktive foarm fan ynkorporearjen fan ferset yn it kulturele haadstêdbedriuw is te sjen yn in ‘kritysk’ projekt oer lânskip dêr’t it protest fan ’e dielnimmer al foarformulearre op basis fan mainstream estetyske wearden, as ‘jou ús de kij yn de greiden werom’. It punt is net dat dat oar protest ûntmoediget, lykas tsjin it feit dat in ‘humane’ agraryske oanpak folslein ôfhinklik is fan ’e fraach fan keapers en dat as der gjin lukrative merk foar wie, de Kening fan ’e Greide hielendal net bestean soe; it punt is dat ús ferset al politisearre foar ús leit. Mar dêr skûlet, neffens Peter Bloom, krekt de ûntsnapping út de dissiplinearring en morali­searring fan de hearskjende systemen: politisearje net, gean net yn ferset, kear jo net tsjin eat mar kies in revolúsjonêre, grass-roots, radikale posysje foar eat, hoe ûnwis en ûnwolkom sa’n posysje ek is.Peter Bloom, Beyond power and resistance: Politics at the radical limits (Londen: Rowman and Littlefield International, 2016). Op it mêd fan kultuer en Jameson, Krul en Verhelst folgjend betsjut dat: stribje gjin kultuer nei mar doch wat dat oerslein wurdt as subkultuer. In alternatyf is der net, of ja, omearmkje de flaggestokken.

Legacy
De masten in en rondom Leeuwarden zijn geplaatst in samenwerking met Stichting Kulturele Haadstêd 2018. Ook na 2018 worden deze masten blijvend ingezet. Gemeente Leeuwarden gebruikt ze dan voor stadsmarketing-activiteiten.‘Start signing Leeuwarden-Fryslân Culturele Hoofdstad van Europa 2018’, Mooi Leeuwarden, g.d. (ein desimber 2016) <https://www.mooileeuwarden.nl/pagina/start-signing> [krigen 19 jannewaris 2018].

 

 

 

Foaropwurd

Fers2 nû. 4.1, 14 jannewaris 2018

De iepen maatskippij en syn fijannen I: Lekkerij, of

De noflike by-effekten fan de kulturele haadstêd

 

image Fers2

 

 

In pear jier lyn alwer mocht de Ljouwerter krante it útlizze.

Het is de bedoeling dat de Culturele Hoofdstad in zo’n jaar de rijkdom en de verscheidenheid van de uiteenlopende Europese culturen toont, maar tegelijkertijd laat zien wat ons Europeanen bindt.

Wis. De ferhearliking fan kultureel ferskaat hat oeral yn Europa laat ta stipe foar nasjonale taaltoetsen en kennis fan heitelânske skiednis en ynheemske gewoantes as betingst foar ymmigraasje en naturalisaasje. Mar dat wie it noch net.

Dat gebeurt door allerlei activiteiten, die als het goed is ook de nodige prettige neveneffecten hebben. De stad in kwestie wordt er beter van, door grote naamsbekendheid, een aangejaagde economie, meer toerisme, vernieuwde infrastructuur, nieuwe samenwerkingsverbanden, enzovoorts.‘Zes vragen over Culturele Hoofdstad’, Leeuwarder Courant, 24 juny 2015 <http://www.lc.nl/friesland/Zes-vragen-over-Culturele-Hoofdstad-20956913.html> [krigen 11 jannewaris 2018].

Taal is ynherint ambifalint, miende Habermas al: “als het goed is”, “ook”, “nodige prettige effecten”. Mar dat makke taal just sa polityk en minsken hiene in oanberne kommunikaasjebejeftigens en koene moai omdjoeie mei jildichheidsclaims en sa koe it minskdom him emansipearje. Mar ja, wierheid fan útspraken kin logyskerwize inkeld fêststeld wurde as de uteringen frij tsjinsprutsen en hifke wurde kinne, dus yn in ideal speech situation—foar wa’t dat te lêzen al te pynlik is: in eardere freon hat as studint al syn boeken fan Habermas ferbaand. Ek is de wierheid fan in—wa sines feitlik?—bedoeling (mei de KH) min te hifkjen. En ek besit de Ljouwerter krante hielendal net de kennisautoriteit om boppesteande tasizzing te dwaan, as wie it domwei wierheid ynstee fan mar in parse­berjocht út in âld-finzenis. Mar hoe koene wy de wierheid fan “nieuwe samenwerkingsverbanden” befreegje? Jo hiene jo freegjende finger noch net opstutsen of it petear sloech fleurich om nei plensabumperstickers. Gean der foar de wissens mar fan út dat gjinien siet te wachtsjen op jo boargerlike emansipaasje.

Mar wilens binne de earste barsten yn ’e potskuorre kulturele haadstêdglâns ûntstien. Fan ’e wike stie yn ’e krante dat feeststêd Ljouwert, dêr’t wy hieltyd berjochten út hearre dat it net goed giet op sosjaal mêd—hege wurkleazens, mear betize minsken op ’e dyk, misdie, ynienen in jonge spoarleas ferdwûn en krekt nei in moanne dea fûn, Verslavingssoarch Noord Nederlân dy’t net mear op­arbeidzje wol mei de gemeente L—yngripend besunigje wol op it sosjale domein. Dat dat net útmakket foar de boarger om’t de soarch allinne “anders georganiseerd”‘Nieuw college Leeuwarden bezuinigt op sociale hulp’, Friesch Dagblad, 10 jannewaris 2018, 3. wurdt, is min te leauwen. Nettsjinsteande it jierliks tekoart fan tolve miljoen yn ’e sosjale soarch en de trochgeande besunigingen waard oan no ta goed ynvestearre yn previnsje fan sosjale problematyk,‘Nieuw college kort wijkteams in Leeuwarden’, Friesch Dagblad, 10 jannewaris 2018, 17; ‘Transformatie Sociaal Domein, Gemeente Leeuwarden <http://financieel.leeuwarden.nl/begroting/2016-2019/thema/transformatie-sociaal-domein/> [krigen 12 jannewaris 2018]. want, sei wethâlder Ekhart yn 2016, “als we nu doorgaan met bezuinigen op de zorg gaan we een grens over.”‘Grotere tekorten Leeuwarden’, Friesch Dagblad, 26 septimber 2016 <http://www.frieschdagblad.nl/index.asp?artID=73420> [krigen 12 jannewaris 2018]. Dat snijen yn sosjaal belied net navenant skandaliger is nei’t Ljouwert heapen ekstra jild oan de kulturele haadstêd joech, om’t ‘dat in oar potsje wie’, is hielendal ûnsin. Jild wurdt net earmerke printe en gemeenten ha in algemiene reserve foar finansjele risiko’s en tsjinfallers dy’t se ferstannich oansprekke moatte (tip: net foar clowns).

Dan de feestprovinsje Fryslân. Dy kocht ferline jier fan ferfierder Arriva 67 tûzen fergese deikaarten foar kulturele haadstêdtoeristen foar 52 euro it stik wylst kommersjele deikaarten mar 19 kostje en de werklike kosten foar it ferfieren fan in ekstra reizger fansels folle leger lizze,‘Fryslân betaalt fiks voor toeristendagkaart’, Friesch Dagblad, 20 december 2017 <http://www.frieschdagblad.nl/index.asp?artID=73830> [krigen 12 jannewaris 2018]. kosten mei-inoar foar de Fryslân Card € 1.442.000.‘Friese proef met gratis OV uitgebreid’, OVPRO, 22 desimber 2017 <https://www.ovpro.nl/innovatie-2/2017/12/22/friese-proef-met-gratis-ov-uitgebreid/> [krigen 12 jannewaris 2018]. Tagelyk, yn oktober, besleat de provinsje ta in proef yn simmer 2018 mei it “strekken” fan buslinen, sadat dy minder troch doarpskearnen komme, yn guon doarpen de nije halte twa kilometer fierderop te lizzen komt, wat foar de bus moai is want dy kin de nije, koartere, rjochtere rûte hurder ride en de útsparre tiid makket 5600 oant goed 26.000 ekstra ritten it jier mooglik, dus kassa! En provinsjale steaten ferlingde de konsesje mei Arriva.‘24 Friese buslijnen worden ‘gestrekt’?’, Actief Online, 25 oktober 2017 <https://www.actiefonline.nl/nieuws/politiek/25509/24-friese-buslijnen-worden-gestrekt-> [krigen 12 jannewaris 2018]; ‘Proef: bushaltes buiten dorp en extra lijnen scholieren’, Leeuwarder Courant, 17 oktober 2017 <www.lc.nl/friesland/Proef-bushaltes-buiten-dorp-en-extra-lijnen-scholieren-22586676.html> [krigen 12 jannewaris 2018].

Op 17 oktober 2017 werd bekend dat de provincie de busconcessies in Friesland met twee jaar heeft verlengd. Samen met Arriva wil de provincie het openbaar vervoer in Friesland duurzamer en efficiënter maken.‘Concessie Noord- en Zuidwest-Fryslân en Schiermonnikoog’, OV in Nederland.nl, g.d. <http://wiki.ovinnederland.nl/wiki/Concessie_Noord-_en_Zuidwest-Frysl%C3%A2n_en_Schiermonnikoog> [krigen 12 jannewaris 2018].

Effisjint is yndustryjargon foar maksimaal produktyf en reizgers bringe minimaal ferlies salang’t de bus net foar har stil hoecht te hâlden, okee. Mar duorsum? De kulturele haadstêd is provinsjaalsk ûnduorsum mei syn kerosinesûpende kulturele útwikselingen. Globaal draacht toerisme fiif persint by oan ’e broeikasútstjit en it measte dêrfan, fyftich oan tachtich persint, komt troch it reizgjen, yn haadsaak mei fleanmasine en auto. Yn Stokholm ride sûnt 2004 biogasbussen, yn 2008 rieden yn Leien en Grins de earste griene bussen en Arriva hat yn Ingelân in in pear rûtes op biogas. Yn 2025, ha de Nederlânske provinsjes dy’t bustsjinsten oanbesteegje mei-inoar ôfsprutsen, moatte alle bussen skealik útlaatgasfrij ride. Mar krekt yn 2014 is yn Fryslân de nije oanbestegingsrûnte en de provinsje hat in foarbehâld op de hurde oanbestegingseask: elektrysk of wetterstofbussen meie net ta skea fan de eksploitaasje gean. Foarearst riidt Arriva yn Fryslân troch op ierdgas en disel.

Foar toerisme meie sa te sjen offers brocht wurde oan folkssûnens en wolwêzen. En dan te betinken dat oan Ljouwert de kulturele haadstêdtitel tawiisd krige om it buzzword community. It community-based tourism-konsept skaait út it power-to-the-people-ûnjouwingsidee fan de jierren santich en stiet sintraal yn de promoasje fan lanlike omkriten, oft dat no yn moderne lannen is lykas Ierlân of yn ûntwikkelingslannen lykas Gana, mei it nije paradigma fan respekt foar de lokale kultuer. It tinkt oer effekt & oanlûken fan toerisme as fuortsterkjen en bewarjen fan lokale kultuer en neilittenskip en rjochtet him op mienskipsûntjouwing, ferskaat­fuortsterkjen en erkenning en bewarjen fan erfskip.It ferskil tusken de Fryske wurden ‘neilittenskip’ en ‘erfskip’ leit op dit stuit op ’e ûndersykstafel fan Henk Wolf; yn dit stik is erfskip dat wat takend wurdt oan dingen dy’t minsken wurdearje, dus alles dat oerdroegen wurdt út it ferline (en dat wy moai fine), as fan in foarfaar of foargonger, en neilittenskip as dat wat immen yndividueel takomt op grûn fan syn berte, om’t er bûn is oan tiid en plak, wat ek negatyf wêze kin, as yn ‘ûnfeiligens as neilittenskip fan massatoerisme’. Erfskip (legacy) is bedoeld foar ‘ús allegearre’, dus foar in ymplisite ideologyske groep, oft dat no ‘it minskdom’ of ‘de Friezen’ is. Erfskip, lykas as de âlde literêre papiereboel yn Tresoar, wurdt net inkeld beskôge as oerstallich want efterhelle, net mear brûkber en relevant yn de aktuele tiid, mar ek as eat dat troch syn styl en smaak altyd stânsferskil wjerspegelet en hiërargy, elite en arrogânsje en dat o sa normatyf is. Sjoch Wessel Krul, ‘Tegen het erfgoed: Over vooruitgang en vandalisme’, 2007. Yn ruil krijt de toerist in autentike reisûnderfining. Yn de kulturele haadstêd is dat net it gefal: Mata Hari, Alma Tadema en hynder­sirkus binne gjin autentike Fryske kultuer; se binne toeristyske attraksjes lykas oeral, niks community-based.

Wat ekonomyske ûntjouwing—want te min wurk, te min kânsen yn Fryslân—oangiet, sa lang as ropt wurdt dat toerisme so wie so de top-yndustry is fan dizze ieu is om’t it massa’s banen skept, ien op ’e alve wrâldwiid, en seis persint fan de mondiale hannel útmakket en goed is foar hast tsien persint fan it bruto binnenlânsk produkt op ’e wrâld, want toeristen binne selden sunich en kritysk, sa lang as dus konkludearre wurdt dat toerisme de perfekte earmoedbestriding is yn begrutlike gebieten, sa lang witte wy ek dat it apart is dat dy efterbleaune gebieten dat net sels betocht ha. Net allinne yn Egypte mar ek yn Londen wurkje yn de hotelkeukens legers studinten en illegalen. Yn ’e OECD-lannen is it oanpart arbeiders fan 15 oant 24 jier hiel heech, 21 persint, twa kear it oanpart fan de folsleine ekonomy in de OECD-lannen en ek froulju binne bûtenwenstich represintearre yn it toerismewurk. Lean, rjochtswissens en omstannichheden binne faak sa min dat in klup dêr’t jo it wol it alderlêst fan ferwachtsje, de G20, besletten hat te soargjen dat der mear echte banen komme yn ’e toerismesektor.

Community-based toerisme docht it amper better. It is ûnder fjoer kommen te lizzen troch syn loaze tasizzingen. Yn werklikheid is der in leech ekonomysk effekt op it stik fan banen en ynkomsten, as gefolch fan lytsskalige yntervinsjes, in minne libbens­ferwachting nei’t de eksterne stipe ophâldt, monopolisearring fan ’e opbringst troch lokale elites en in tekoart oan lokale saaklike feardichheden om de boel fan ’e grûn te krijen. Opmerklik is hoe’t dat rychje it Fryske besykjen wjerspegelet: it tsjinfallend entûsjasme fan ynvestearders, it skeppen fan banen dy’t ûnbetelle binne oftewol “frijwillich”, de lukrative putsjes dy’t har konsintrearje yn in beheind rûntsje fan kulturele ûndernimmers, evenemintorganisators dy’t it net rêde sûnder fangnet fan de oerheid en in hastich delset djoer event-gebou dat foarearst leechstean bliuwt.

It probleem by it community-based toerisme liket de tradisjonele top-down-oanpak te wêzen, folslein organisearre en finansiere troch in eksterne partij; as it toerisme in inisjatyf fan de lokale bewenners is binne de effekten op ’e ekonomy geunstiger en duorje de projekten langer. Beliedsmakkers en finansierders soene dus de macht en it jild út hannen jaan moatte oan de lokale mienskip mar dat dogge se net en yn ferbân dermei is it slimste fan it hierar­gyske toerismebelied de lekkerij, leakage: de toerisme­ynkomsten floeie út de lokale ekonomy wei om’t der ymportearre guod mei betelle wurdt en útheemske salarissen en franchisefergoedingen. Lekkerij is foar in part ûnûntkomber mar yn goedkeap massatoerisme kin de lekkerij oprinne ta 95 persint,United Nations Environment Programme (UNEP), ‘Towards a green economy: Pathways to sustainable development and poverty eradicationn - A synthesis for policy makers’, United Nations Sustainable Development Knowledge Platform, 2011 <https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/126GER_synthesis_en.pdf> [krigen 12 jannewaris 2018]. en lekkerij giet ek op foar high end-toerisme dêr’t lokale ûnder­nimmers net eksplisyt útnoege en holpen wurde om mei te dwaan yn ’e sektor.House of Commons - International Development Committee (Great Britain Parliament), Sustainable development in a changing climate: fifth report of session 2008-09, dl. 1 (Londen: House of Commons, 2009) 30. Fan lekkerij út Frysk toerisme wei bestean gjin rapporten, mar bygelyks it Oerolfestival is in ynternasjonale event dêr’t sawat alles foar oanfierd wurdt—no nei Skylge mar Oerol kin yn prinsipe op elk festivalterrein delset wurde—en foar grut part ek wer fuort giet.

De oarsaak fan lekkerij is ekonomyske laisser faire, it neo­liberalistyske tinken dat groei en wolwêzen har beslach it bêst krije by net-late en net-plande toerisme-inisjativen en foar safier’t der planning is de tsjinsten frij oan te besteegjen, makket net út wêr’t de ûndernimmer weikomt, of just mei foarkar foar net-lokale ûndernimmers om’t it ynternasjonaal imago meitelt—ek dat wjerspegelet de Fryske gong fan saken, yn it bysûnder it fontein­inisjatyf. It gefolch is priisynflaasje by meastal lykbliuwende lokale leanen, wetterkrapte, jiskeproblemen, want toerisme is fersmoargjend troch de ‘eask’ fan ien-poarsjeferpakkingen en it tsjin sa leech mooglike arbeidskosten dus mei agressive gemyske middels skjinmeitsjen fan sliep- en itensfoarsjenningen en benammen festivals lizze in enoarme druk op jiskemanagement, romteproblemen om’t bygelyks strannen privatisearre wurde of parken ôfsletten foar publyk yn ’e tiid fan eveneminten, lûdsoerlêst ommers toeristen komme foar har ‘ûntspanning’, en kulturele problemen. Want yn de regel wurdt foar de toeristen de typyske toeristekultuer as in matte oer it lokale plak hinne rôle—Ljouwert krijt deselde natuerstiennen strjitfluorring as it A’damske Leidse- en stasjonsplein, sadat de toerist wit dat er goed sit—en de grutskalige renovaasje fan Ljouwert docht yn alles tinken oan it plat­bulldozerjen fan kilometers kustline foar de sub-Saharan beachlife dêr’t neat noch tinken docht oan eardere ynheemske libbensfoarmen.

Bewenners fan in pear súd-Europeeske stêden hawwe fan’t simmer protestearre tsjin it stedstoerisme om de effekten fan gruttere sosjale differinsjaasje as gefolch fan toerisme-ûntjouwing, tawizing fan de measte lokale bewenners ta lege status, leech-betelle, tydlike banen, minder tagong foar lokale bewenners ta eigen natuerlike boarnen, eskalearjende prizen om’t hegere grûnprizen as gefolch fan hotelbou hegere hier- en pachtkosten en dus djoerdere winkels en kappers ensafuorthinne mei har meibringe, ferlies fan wenfunksje (as jo út it stasjon fan Ljouwert komme sjogge jo it dalik: hjir hat in toerismeadvysburo aktyf west, want der wennet gjin minske), opfretten fan ’e iepenbiere romte troch toeristeattraksjes, lânspekulaasje, tanommen ekstern eignerskip fan lokale middelen, it minder wurden fan de biofysike omkriten, riskante ôfhinklikens fan it plak fan toerisme en opjaan fan oare yndustryen, seisoenbûnens mei gefolch foar wurk­gelegenheid en foar it brûken fan de stêd (spoekstrjitten yn ’e winter), mear kriminaliteit, ekonomyske kosten fan toerisme en benammen: dat de eigen kultuer ferdwynt.

Dat it yn Fryslân net sa fier of sels hiel oars is, is mar hoe’t jo it besjogge. Op de diskusjejûn yn novimber oer de ‘Katalaanske situaasje’—mei dat dizige, probleemferswijende tema sil de Fryske Nasjonale Partij, dy’t de Katalaanske autonomy wiswol ûnderstipet, gjin affiniteit field ha sadat har byldmerk net tusken de debattante­logo’s stiet—is tusken de der by de hieren byskuorde oerienkomsten tusken de Fryske en Katalaanske “situaasje” hielendal net sjoen nei de relaasje fan de toerisme­ôfhinklikens fan Kataloanje, hoe fanatyk oft de Barcelonezen ek wjeraksjelje tsjin it ferlern gean fan ’e eigen kultuer troch toerisme, en it politike autonomystribjen. Mar de psychology fan it toerisme ferskilt net fan plak ta plak.

Eveneminttoerisme is krekt as mediteraan sinnetoerisme willetoerisme: it giet deroer dat men fuortgiet, net wêrhinne. It fuortwêzen út it deistich bestean docht derta, net de geografyske en kulturele bestimming. Rekkenje dêrom net op niget oan de lokale kultuer, lit stean respekt. Couleur locale is perfoarst net nedich; it liket der just op dat it út ’e sleur brekken fuortsterke wurdt troch placeless toeristeplakken, anonym as fleanfjilden. Placelessness is dus it kredo. Dat nimmen nee seit tsjin dy noflike by-effekten is om’t it toeristysk fuort wêzen in demokratysk rjocht wurden is, net yn it lêste plak bekrêftige troch de toerisme-ûndernimmer: it rjocht op bernlike behoeftebefrediging mei kopieuze mielen en ûnbeheind ‘shoppe’ oanfolle mei kwasyspiritualiteit lykas sense of place, en boppe-al it rjocht om efkes fan ’e wrâld ôf te wêzen en wei te lekken nei in homogene non-kultuer. En dat kin dan yn Fryslân!